84.Молекулалардың соқтығысуы. Молекулалардың эффективті диаметрі.

Газ молекулалары жылулық тәртіпсіз қозғалыс әсерінен бір-бірімен соқтығысады. Екі соқтығыс аралығында молекула L жол жүреді, молекуланың еркін қозғалыс кезіндегі екі соқтығыс арасында жүрген жолы - еркін қозғалыс жолының ұзындығы деп аталады. Жалпы жағдайда әр соқтығыс арасындағы жүрілген жол әртүрлі болады, хаосты қозғалатын молекулалар саны өте көп болғандықтан, молекулалардың еркін қозғалысының орташа жолы туралы айтуға болады .

Соқтығысқанда молекуланың центрі жақындайтын ең кіші арақашықтықты молекуланың эффективті диаметрі d деп атайды (сурет 9).

Сурет 9

Молекуланың эффективті диаметрі соқтығысушы молекулалардың жылдамдығына тәуелді, демек температураға да тәуелді.

1 с ішінде молекула орташа арифметикалық жылдамдыққа тең жол жүрсе және - 1 с ішіндегі бір молекуланың орташа соқтығыс саны болса, онда еркін қозғалыстың орташа ұзындығы

=

Соқтығыс санын - ті анықтау үшін молекуланы диаметрі d-ға тең шар деп алайық, ол қозғалмайтын басқа молекулалардың арасында қозғалсын. Бұл молекула тек қана центрі d-ға тең немесе одан аз қашықтықта орналасқан молекулалармен соқтығысады, яғни «сынық» (радиусы d-ға тең) цилиндрдің ішінде орналасқан молекулалармен соқтығысады (сурет 9 ).

Сурет 10

1с ішіндегі соқтығысу саны «сынық» цилиндрдің ішіндегі молекулалар санына тең:

=n·V,

мұндағы n - молекулалардың концентрациясы десек, , ал <υ>- молекулалардың орташа жылдамдығы немесе 1 с ішінде жүрілген жол. Сонымен орташа соқтығыс саны

Басқа молекулалардың қозғалысын есептесек орташа соқтығыс саны мынаған тең:

Сонда еркін қозғалыстың орташа ұзындығын төмендегі өрнек арқылы анықтауға болады:

- еркін қозғалыстың орташа ұзындығы n концентрацияға кері пропорционал шама екендігін көреміз. Екінші жағынан, Т=const болғанда n- қысымға р пропорционал. Сондықтан

85.Молекулалардың еркін жолдарының орташа ұзындығы.

Жылулық қозғалыстағы газ молекулалары бір-бірімен үздіксіз соқтығысады. Соқтығысқанша олар l жолды еркін жүреді. Еркін жүру жолы — кездейсоқ шама. Тетелес екі соқтығысудың арасындағы осы жол ұзындығы әр түрлі болады, бірақ молекулалардың саны өте көп және олардыц қозғалысында ешқандай тәртіп болмайтындықтан, молекулалардың еркін жолының орташа ұзындығы деген ұғым ендіреміз, оны λ деп белгілейік. Енді осы орташа еркін жүру жолының ұзындығын есептеп шығарайық.

Бір молекула қозғалмай тұрған екінші молекуламен соқтығысып, келесі соқтығысқанға дейін ол түзу сызықты қозғалыста болады дейік (3-сурет). Сонда молекула А₁ нүктесінен п рет соқтығысып А₂ нүктесіне жеткенше бірнеше сынық түзу /₁ 1₂, ... , /_n жолдар жүреді. Осы жүрілген жолдардың орташа мәні:

 (7)

Бұл орташа еркін жүру жолы деп аталады. Енді λ анықтау үшін бірлік уақыт ішінде белгіленген молекуланың басқа молекулаларымен соқтығысу санын табу керек. Молекуланың бір соктығысуынан кейін түзу сызық бойымен қозғалысыныц орташа жылдамдығы й болсын дейік. Егер 1 секунд ішінде ол z рет соқтығысатын болса, онда орташа еркін жүру жолының шамасы:

 (8)

Соқтығысулардыц орташа санын (z) табу үшін, қарастырылып отырған молекуладан басқа молекулалардың барлығы аз орындарында қозғалмайды деп ұйғарамыз. Соқтығысудың нәтижесінде молекула өзінің ұшу бағытын өзгертіп, радиусы r цилиндрдің ішінде орналасқан басқа молекуламен кездескенше түзу сызықты қозғалады (4-сурет). 1 секунд ішінде молекула u-ға тең жол жүреді. Осы уақыттың ішінде тыныш тұрған молекулалармен соқтығысу санының ұзындығы u, радиусы r және көлемі V=πd²uболатын цилиндрдің ішінде қалатын молекулалардың санына тең болады.

3-сурет 4-сурет

Осы көлемді бірлік көлемдегі молекулалар саны п₀-ге көбейтіп, қозғалыстағы молекуланың 1 секунд ішінде қозғалмай тұрған мо- лекулалармен соқтығысуларынын орташа санын табамыз:

z=πd²un₀ (9)

Басқа молекулалар да қозғалыста болатындықтан, соқтығысудың z саны (9) формулада көрсетілген мәнінен басқаша, яғни z-тің мәніне   түзету көбейткішін ендірейік:

 =   ²un₀ (10)

Мұндағы d — соқтығысу кезінде екі молекула центрлерінің арасын- дағы ен аз қашыктықтағы молекуланың эффективті диаметрі деп аталады (5-сурет). Молекулалардыћ жылдамдықтары температура жоғарылағанда артып, эффективті диаметр шамамен молекуланың эффективті қимасы   -ға тең болады:   ²

Енді молекуланың еркін жүру жолының орташа мәнін (8) формула арқылы анықтайық:

 (13)

Мұндағы λ₁ және λ₂— молекулалардың еркін жүру жолдарының газдың рі және р₂ кысымдарына сәйкес келетін орташа ұзындығы. (13) формуладан мынадай корытынды шығады, яғни тұрақты температурада (Г = сonst;) молекулаларды еркін жүру жолының λ орташа ұзындығы газдың р қысымына кері пропорционал.