12.Ауыл шаруашылық дақылдарының өнімділігін жақсартуда қолданылатын микробтық препараттардың ерекшелігі. Өсімдіктерді қорғаудағы бактериалдық препараттар.

Ауылшаруашылық тәжірибиеге өсімдіктерді микробиологиялық қорғау шарасы қарқынды енгізілуде.Ауылшаруашылығында қолдануға негізделген биопрепарат ассортименті соңғы 10 жылда 3 есе және қазіргі кезбен қосқанда препаративті түрлермен 15 атау:құрғақ ұнтақ,дфмқылдандырушы ұнтақ,дустар,сұйық препараттар.

Микроорганизмдерге тәуелділігі бойынша бөлініп алатын биопрепарттарды бактериялық,вирусты,саңырауқұлақты,антибиотиктер деп бөледі.Соңғысын антибиотик продуценті бар қоректік орталарда өсіреді. Үй жанандағы учаскелер зиянкестерімен күресуде бактериялық және саңырауқұлақтық препараттарды пайдаланады, ауру тудырушыларға- антибиотик негізіндегі препарттар.Тышқан тектес кеміргіштерге бактериялық препарат-бактероденцид пайдаланылады.

Бактериялық препараттардың ерекшелігі,олардың ішекке әсері мен және олардың тиімділігіжәндіктердің 13С жоғары температурада белсенді қоректенуінде жүзеге асады.Осыған сай, өсімдік жапырағының екі жағын препаратпен өңдеу қажет.Ескеретін жағдай,жұлдызқұрттардың бактериялық препараттарға сезімталдығы уақыт өте келе бәсеңдейді,жасы кіші жұлдызқұрттарға қолданған жөн,ал тиімдісі-пайда болып келе жатқан зиянкестерге қарсы қолдану.

Бактериалдық препараттар өңделетін өсімдіктерге иісімен,дәмімен токсикалық әсер етпейді, оларды өсімдіктердің вегетациясының кез-келген уақытында және өнімді жинап алудың алдында қолдануға болады.Өзінің биологиялық шығу тегіне байланысты олар табиғи ортада тез таралады және топырақта тез инактивирленеді.

Күн радиациясы мен жапырақ фитонциді препараттардың активтілігін бәсеңдетеді, сондықтан ауа-райына байланысты 22 күн ішінде белсенді болып,24 сағат ішінде оны жоғалтуы мүмкін.Олардың әсері баяу екенін және жәндіктердің пайдалануынан соң ,өлім 2-5 тәуліктен кейін пайда болатынын ескерген абзал.Алайда онымен қоректенген жәндіктер келесіде қоректенбейді, олардың өсімдіктерге әсері өңдеудің бірнеше сағатынан кейін бәсеңдейді.

Бактериялық препараттар адамға зияны жоқ,бірақ аллергиялық және қоздырушы әсері бар,сонымен қатар жылықанда жануарларға аз токсикалық әсер етуі мүмкін, ал адамдарға шартты-патогенді болады.Сондықтанда жұмыс барысында тыныс алу жолдарын сақтауда(шаңға қарсы респираторлар) пайдаланған жөн.

Бактоспеин-бактериялардың споралы-криссталдық кешені негізіндегі микробты инсектицидті препарат.

Белсенділігі 16 000ХББ*/мг дымқылдандырғыш ұнтақ,жоғары температура мен ылғалдылықтан қоғаныш қабаты бар, жарамдылық мерзімі 2-3 жыл болатын түрде шығарылады.

Шалқан мен орамжапыраққтың кішкентай жұлдызқұрттар ына қарсы пайдаланылады,орамжапырақтың қан көбелегіне орта шығынмен 0,4кг/га.Әрбір ұрпаққа 1-2 өңдеуден 7-8 күн аралығында жасалынады.

Сүтқоректілерге,адамдарға,құстар,балық,қалыпты көлемдегі пайдалы жәндіктерге қауіпсіз. Емен және тұт жұлдызқұрттарына токсинді.

БИК(бактериялық инсектицидті препарат)-бактериялардың споралы –кристаллды кешенінен пай болған.

Құрғақ ұнтақ ретінде, 1г препартта 30 млрд тірі жасушалары бар титр негізінде шығарылады.Сақтау мерзімі-35-тен-30С-та атмосфералық жауын-шашыннан қорғалған жерде 1 жыл аралығында сақтаған жөн.Титрі 1 г препаратқа 20млрд спорасы бар паста ретінде де дайындалуы мүмкін. Шалқан мен орамжапыраққтың кішкентай жұлдызқұрттар ына қарсы пайдаланылады,орамжапырақтың қан көбелегіне орта шығынмен 2-3кг/га, I-III жастағы жұлдызқұрттармен жемісті ағаштарға 2,5-5кг/га. Әрбір ұрпаққа қарсы 1-2 өңдеу 7-8 күнде жүргізіледі. Сүтқоректілерге,адамдарға,құстар,балық,қалыпты көлемдегі пайдалы жәндіктерге қауіпсіз. Емен және тұт жұлдызқұрттарына токсинді.

Битоксибациллин-бактериялардың экзотоксині және споралы-криссталды кешені негізіндегі микробты инсектицидті препарат.

Титрі 1 г препаратқа 45млрд тірі жасушалар мен 0,6-0,8% экзотоксин бар құрғақ ұнтақ ретінде шығарылады. Сақтау мерзімі-30С температурада атмосфералық жауын-шашыннан қорғалған жерде 1 жылға дейін.

Күресуде қолданады:

- I-III жастағы орамжапырақтық қалақ пен көкөністтік дақылдарға орта шығынмен 2кг/га, 1-3 өңдеуден 7-8 күнде жүргізіледі;

-жас колорадалық қоңызға қарсы алқа тұқымдастарына(картоп,қызанақ,баклажан) орта шығынмен;

ХББ(халықаралық белсенділік бірлігі) 2кг/га, барлық зиянкес дараларына қарсы 1-2 өңдеуден 7-8 күнде;

-жемісті дақылдар зиянкестеріне ,I-III жастағы жұлдызқұрттарға қарсы 3-5кг/га, басқа жапырақ кеміргіштерге 2-3кг/га 1-2 өңдеуден 7-8 күн.

Сүтқоректілерге,адамдарға,құстар,балық,қалыпты көлемдегі пайдалы жәндіктерге қауіпсіз. Емен және тұт жұлдызқұрттарына токсинді.

Боверин-ақ мюскардина саңырауқұлағы негізіндегі инсектицидті препарат. Титрі 1 г препаратта 2млрдтірі жасушалары бар құрғақ ұнтақ түрінде шығарылады.Ішектік жіне байланыстық әсері бар.Споралар жәндіктің ішегінде немесе денесінің үстінде өседі.Өлген жәндік денесі қаттыланып, ақ конидиялармен қапталады. I-III жастағы колорадалық қоңызбен күресуде қолданады, орта шығынмен 2кг/га 0,4кг/га 80% хлорофос қосып немесе дфмқылдандырғыш ұнтақ және 2 реттен әрбір ұрпаққа қарсы өңдеу: біріншісі- I-III жастағы дернәсіл пайда болғанда, екіншісі-біріншісінен кейін 12-14 күннен соң.

Препарат жылықандыларға токсикалық емес.Тиімділігі 20-27С ылғалды жағдайда.Бовериннің инсектицидті препараттармен бірлестігі температурасы 20С-тан төмен құрғақ аймақтарда тиімді.Сақтау мен жарамдылық мерзімі нақтылануда.

Дендробациллин- бактериялардың споралы-криссталды кешені негізіндегі микробты инсектицидті препарат.

3 түрде ұсынылады:титрі 1г препаратта 30млрд тірі жасушалар бар құрғақ ұнтақ,титрі 1 г препаратта 60млрд спора бар дымқылдандырғыш препарат және титрі 1г препаратта 20млрд спора бар паста.Паста түріндегі препараттың жарамдылық мерзімі -1,5жыл 30-20С, құрғақ түрі-1 жыл 30-40С та құрғақ жерде,атмосфералық жауын-шашыннан тыс.

титрі 1г препаратта 30млрд тірі жасушалар бар құрғақ ұнтақ және титрі 1г препаратта 20млрд спора бар пасталы дендробациллин қолданылады:

- Шалқан мен орамжапыраққтың кішкентай жұлдызқұрттар ына қарсы пайдаланылады,орамжапырақтың қан көбелегіне орта шығынмен 2-3кг/га.Әрбір ұрпаққа 1-2 өңдеуден 7-8 күн аралығында жасалынады;

- жемісті дақылдар зиянкестеріне ,I-III жастағы жұлдызқұрттарға қарсы 3-5кг/га, басқа жапырақ кеміргіштерге 3-5кг/га 2 өңдеуден 7-8 күн;

-13% зақымданған өнімге орта шығынмен 5кг/га,2 өңдеуден 7-8 күн;

Титрі 1 г препаратта 60млрд спора бар дымқылдандырғыш дендробациллин препараты титрі препаратта 30млрд тірі жасушалар бар құрғақ ұнтақпен бірлесіп 2 рет қолданып зиянкестерге қарсы әсер етеді.

Сүтқоректілерге,адамдарға,құстар,балық,қалыпты көлемдегі пайдалы жәндіктерге қауіпсіз. Емен және тұт жұлдызқұрттарына токсинді.

Дипел- бактериялардың споралы-криссталды кешені негізіндегі микробты инсектицидті препарат.

Белсенділігі 16 000 ХББ/мг болатын дымқылдандырғыш препарат.Күн радиациясынан қоғайтын,жапырақ бетіне бекінетін әртүрлі қоспалары бар.Ылғалдылығы(30%) құрғақ жерде 3 жыл сақталады.Бұзылған қорапшада және дымқыл орталарда препарат бұзылуы мүмкін.Бұзылған препаратты қолдануға болмайды.

Қолдану көрсеткіштері:

-көкөністі дақылдарда орамжапырақ,шалқанның жұлдызқұрттары(I-IIIжастағы) мен қан көбелектеріне қарсы орта шығынмен 1-1,5кг/га және орамжапырақ кеміргіштеріде пайда болуында орта шығынмен 2кг/га,2 өңдеуден 7-8 күн аралығында;

жемісті дақылдар зиянкестеріне ,I-III жастағы жұлдызқұрттарға ,американдық ақ көбелекке қарсы орта шығынмен 1,5-2кг/га,1-2 өңдеуден 7-8 күнде әрбір ұрпағы үшін жүргізіледі.

Сүтқоректілерге,адамдарға,құстар,балық,қалыпты көлемдегі пайдалы жәндіктерге,араларға,энтомофагтарға қауіпсіз. Емен және тұт жұлдызқұрттарына токсинді.

Лепидоцид- бактериялардың споралы-криссталды кешені негізіндегі микробты инсектицидті препарат.

Титрі 100млрд спора/г болатын концентрленген құрғаұ формалы препарат.Сақтау мерзімі30-40С құрғақ, атмосфералық жауын-шашын жоқ жерде 1,5 жыл.

Препарат күресуде қолданылады: орамжапырақ зиянкестеріне қарсы:орамжапырақ пен шалқан жұлдызқұрттарына қарсы орта шығынмен 0,5-1кг/га,1-2 өңдеуден 7-8 күн аралығында;

-қабыршаққанатты жемісті дақылдар зиянкестеріне қарсы(I-III жастағы жұлдызқұрттар); қан көбелектеріне орта есеппен 0,5-1кг/га;американдық ақ көбелекке-1кг/га 1-2 өңдеуден 7-8 күн.

Сүтқоректілерге,адамдарға,құстар,балық,қалыпты көлемдегі пайдалы жәндіктерге,араларға,энтомофагтарға қауіпсіз. Емен және тұт жұлдызқұрттарына токсинді.

Энтобактерин- бактериялардың споралы-криссталды кешені негізіндегі микробты инсектицидті препарат.

Екі түрде шығарылады:титрі 30млрд.спора/г құрғақ ұнтақ және титрі 20млрд.спора/г паста. Құрғақ препаратты сақтау мерзімі-30С-та 1 жыл, пастаны-30-20С атмосфералықжауын-шашыннан қорғаулы жерде 1,5 жыл.

Препараттың екі түрі қолдануға негізделген:

-орамжапырақ зиянкестеріне қарсы:орамжапырақ пен шалқан жұлдызқұрттарына(I-III жастағы қарсы орта шығынмен 1-3кг/га,1-2 өңдеуден 7-8 күн аралығында барлық зиянкес ұрпақтары үшін;

-жеміс дақылдарындағы жұлдызқұрттармен күресте(I-III жастан кіші), қабыршаққанатты жәндіктерге,американдық ақ көбелекке қарсы орта шығынмен 3-5кг/га,1-2 өңдеуден 7-8 күн өңдеубарлық ұрпақтарына қарсы;

Сүтқоректілерге,адамдарға,құстар,балық,қалыпты көлемдегі пайдалы жәндіктерге,араларға,энтомофагтарға қауіпсіз. Емен және тұт жұлдызқұрттарына токсинді.

13.Ауыл шаруашылық биотехнологиясы. Жемдік антибиотиктер, фитопатогендерге қарсы антибиотиктер, биостимуляторлар, тағамдық консерванттар. Жемдік антибиотиктер, фитопатогендерге қарсы антибиотиктер, биостимуляторлар, тағамдық консерванттар.Антибиотиктерді бірнеше мақсатта пайдаланады:

-жануарлар ауруларымен күресуде;

-өсімдік ауруларымен күресуде;

-жануарлардың өсу стимуляторы негізінде;

-тағамдарды консервілеуде;

-ғылыми зерттеулерде (биохимия, молекулалық биология, генетика, онкология салаларында).

“Антибиотик” терминінің заманауи анықтамасын М.М.Шемякин және А.С.Хохлов ашқан (1961),олардың ойынша антибиотиктер деп микроорганизмдердің өсуі мен дамуын тежейтін барлық организмдердің зат алмасу өнімі деді.Химиялық құрылым антибиотиктердің тек санаулы түріне ғана тән, немесе олардың біразы ғана химиялық жолмен алынған. Антибиотиктердің микроорганизмдермен синтезделуі- антагонизм түріне байланысты, эволюция барысында қалыптасқан зат алмасуға байланысты. Басқа микробтық жасушаға әсер еткенде,антибиотик оның дамуын тежейді. Кейбір антибиотиктер бактерияның көбеюі барысында бактериялық жасушаның қабығының синтезін тежесе,басқалары цитоплазмалық мембрананың өткізгіштігін өзгертеді, кейбіреулері зат алмасу реакциясын ингибирлейді. Антибиотиктердің әсер ету механизмі толықтай белгілі емес. Көп жылдардан бері антибиотиктерді ауылшаруашылық өсімдіктер,жануарлардың,құстардың өсу стимуляторы,өсімдік ауруларымен күресу, басқа микрофлорамен ашыту өндірісі,тағамдық өнімдер консерванттары ретінде пайдаланған. Жануарлардың организміне антибиотиктің стимулдық әсері екі факторға байланысты деп болжайды:

-ішек микрофлорасына әсерінен;

-жануарлар организміне тікелей әсерінен;

Бірінші жағдайда антибиотиктер организмнің зиянды микроорганизмдерін жойып, пайдалысын көбейтеді. Екінші жағдайда-ішектің ph-ын бәсеңдетеді, организм жасушасының тез бөлінуі үшін беткейлік керілуін азайтады. Одан басқа, антибиотиктер организмнің жағымсыз әсерлерге жауап беруші өсу гормондарының мөлшерін жоғарылатыды. Жемдік антибиотиктерді – антибиотиктен басқа аминқышқылдары, ферменттері, B тобындағы витаминдері және басқа да биологиялық белсенді заттары бар продуценттің кептірілген массасын сипаттайтын тазаланбаған препарат негізінде қолданады.Барлық өндірілетін жемдік антбиотиктер:

-терапевтикалық мақсатта қолданылмайды және бактериялардың антибиотикке айқаспалы төзімділігін тудырмайды, медицинада қолданылады;

-іс жүзінде асқорыту жолынан қанға қанға сіңірілмейді;

-аллергия тудыратын антигенді табиғаты жоқ.

Қазіргі таңда бірнеше түрлі жемдік антибиотиктер шығарылуда: хлортетрациклин негізіндегі препарат (биовит, жемдік биомицин), бацитрацин, гризин, гигромицин Б және т.б. Осы препараттардың ішінен бацитрацин Бациллус лихениформис-ті тереңдік дақылдаудан алынған кептірілген дақылдық сұйықтықты сипаттайды.Ал қалған түрлері Актиномицес-тің әртүрлерінің тіршілік өнімдері болып табылады.Антибиотиктерді әртүрлі фитопатогендермен күресуде пайдаланады. Оның әсері өсімдіктердің вегетативті мүшелерінде кездесетін фитопатогенді микроорганизмдердің өсуін бәсеңдету мен өліміне әкеледі. Бұндай антибиотиктерге фитобактериомицин, трихотецин, полимицин жатады.Антибиотиктерді тағамдық мақсатта қолдану өнімдерді консервілеу кезінде өнімнің термоөңдеуден өтуін қысқартады.Қолданыстағы антибиотиктер жылуға төзімді клостридиальды және термофильді бактерияларға әсер етеді.Ең өзектісі болып термоөңдеу уақытын қысқартатын және адамға токсикалық әсері жоқ низин табылады.Қорыта айтатын болсақ, қазіргі жәрдемақыда барлық заттарды биотехнология көмегімен өңдеу қарастырылмаған.Алайда жоғарыда айтылған материалдан биотехнологиялық үдерістер негізінде біріншілік пен екіншілік метаболиттер және өміршең микроорганизмдер алу мүмкін.Және де қарастырылған мысалдар іс жүзінде немесе биология сабағында баяндама ретінде қарастырылуы мүмкін.