9.Ауыл шаруашылығында қолданылатын микроскоптық саңырауқұлақтар негізіндегі энтомопатогенді препараттар. Саңырауқұлақты энтомопатогенді препараттар.

Микроскопиялық саңырауқұлақ негізіндегі энтомопатогенді препараттар жәндіктерде микоз тудырады. Саңырауқұлақтардың қасиеттері:

Зақымдану кутикула арқылы жүреді;

Жәндіктер дамудың қуыршақтық және имаго кезеңінде жұқтырылады;

Өсудің жоғары қарқындылығы және жоғары репродуктивті қабілеттілігін спора түрінде табиғатта көп уақытқа дейін энтомопатогенді белсенділігін жоғалтпай тұрады;

Жоғары спецификалық,вируленттілік қасиеті саңырауқұлақ штамына байланысты.

Саңырауқұлақтық препараттардың жәндіктерге әсері спораның тері қабатынан дене қуысына өтуден басталады. Денеге түсіп спора гифаға өсіп, содан соң мицелийге дамып,нәтижесінде кониидиялар дамиды. Денеге тарап, конидиялар гемолимфада айналыста болады. Кейбір штаммдардың токсин бөлінуінен жәндіктер жұқтырылады. Токсин жоқтығында мицелий ақырындап жәндіктің денесіне тарала бастайды, ең әуелі бұлшық ет ұлпасы зақымдалады. Саңырауқұлақ барлық ұлпаны бұзғанша өсе береді. Кондионосицалар түзілуі мүмкін, ол кутикуламен өлі дернәсілді қамтиды.

Өндірісте жеке 3 түрлі штамм қолданылады: Боверия, Метаризиум, Энтомофтора. Біздің елімізде боверин препаратын Боверия бассиана негізінде өндіреді. Дайын препарат-кремді немесе ақ түсті ұнтақ. 1г-да 1,5-тен 6млрд.-қа дейін кондиоспора бар. Препарат жылуқанды жануарлар мен адамдарға қауіпсіз, өсімдіктерде күйік тудырмайды.

Боверинді беттік дақылдаумен қатар тереңдік дақылдаумен алуға болады. Бірінші әдісі күрделі және ұзақ, сондықтан маңызы шектеулі. Конидиоспораларды өндіруде сұйық ортада өсіру оңай жұмыс емес. Бұл әдістің кемшілігі, бұндай дақылдауда гонидиилер түзіп вегетативті көбейеді. Гонидиилер вируленттілігі жағынан конидиялардан кем емес, алайда кептіру барысында жоғары температураға төзімсіз. Дәстүрлі бүркігіш кептіргіште 90% гонидиспоралар және 20-30% конидиоспоралар жойылады. Мәселе қоректік орта таңдаумен қатар 90% өсірілген жасушалық конидиоспораға өтуіне жағдай жасайтын ферментация шартын орындаумен іске асады.

Боверинді тереңдік дақылдап алу технологиясы қарапайым деңгейлерді қамтиды. Қоректік орта пайызбен есептеледі: жемдік ашытқылар-2; крахмал-1; натрий хлориді-0,2; марганец хлориді-0,01; кальций хлориді-0,05. Соңғы компонент конидийдің жағымсыз әсерлерге төзімділігін арттырады, сондықтан оның болуы ауытқуы мүмкін (5%-ға дейін), ph-4,5-5,6 дақылдайды, температура 25-28С,3-4 тәулік бойы үздіксіз араластыру мен аэрация жағдайында жүргізіледі. Ортада амминді азот болу керек, себебі оның жоқтығынан өсу қарқындылығы бәсеңдейді және кондиоспоралардың түзілу пайызының артық болуы гонидийлердің түзілуіне әкеледі. Дақылдық сұйықтықты сепарациялап, фильтрлеп содан соң пастаны бүркігіш кептіргіште кептіреді.

10.Ауыл шаруашылығында қолданылатын вирустық энтомопатогенді препараттар. Вирусты энтомопатогенді препарат.

Барлық энтомопатогенді препараттардың ішіндегі жәндік-қожайынға жоғары белсенділік көрсететін вирусты препарат болып табылады. Олар бір түрден көп емес зақымдайды. Олардың айқындалған белсенділігі вирустық препараттардың адам, флора мен фаунаға қауіпсіз екенін көрсетеді.Вирустар жағымсыз факторларға төзімділігімен ерекшеленеді. Ол жәндіктерден тыс белсенділігін 10-15 жыл сақтай алады. Жұқтыру зиянкестің қоректенуінен басталады. Жәндік ішегіне түскенде ph бұзылады. Босатылған вириондар ішек қабырғасынан жасушаға еніп,ядрода вирустардың репликациясы жүреді. Босатылған вирустар басқа жасушаларды зақымдап,нәтижесінде жәндік өлімге ұшырайды. Вирустардың ерекше қасиеті болып, олардың тек тірі жасушада көбеюі болып табылады.Бұл өндірістік жағдайларда қиындық туғызады,себебі олардың көбеюі үшін тірі жәндік қожайын керек.

Біздің елімізде 3 түрлі вирусты энтомопатогенді препарат шығару жүзеге асуда: вирин-ЭКС (орамжапырақты қалақтарға қарсы), ЭНШ (жібек құртына қарсы) және АББ (американдық ақ көбелекке қарсы).

Әрбір вирусты препараттарды өндіруде ең алдымен жәндік-қожайынды жасанды қоректік орталарда сұйылтады, ол олардың физиологиялық жақсы қалпында болуына ықпал жасайды. Белгілі бір дамудың сатысында(жұлдызқұрт сатысында) жәндіктің азығына вирусты суспензияны енгізу арқылы жұқтырады. Осы тұрғыда инокулятты бірнеше жұқтырылған дернәсілден алады. Содан соң жәндіктердің ұлпасында вирустардың максималды жиналуы үшін, нақты белгілі бір шартта ұстайды. 7-9 сағаттан соң өлі және жансызданған дернәсілдерді жинап алады,30-35С кептіреді және ұлпадан қосылыстарды бөліп алу үшін механикалық әдіспен үгітеді. Алынған массаға 1мл жұлдызқұртқа физиологиялық ерітінді немесе дистильденген су қосады, алынған жүзіндіні фильтрлейді.

Вирин-ЭКС полиэдр өндіруде фильтратты центрифугалап тұндырады. Тұнбаны белгілі мөлшерде дистильденген сумен суспензиялап,1мл-ге 1млрд. Полиэдр болатындай стерильденген глицерин қосып титрлейді. Дайын препараттарды флакондарға құяды. Вирин-ЭНШ өндіруде фильтратқа лактозаны қосып,сосын суспензия көлеміне сай 4:1 қатынаста ацетон араластырады. Содан кейін тұнбалық сұйықтықты төгіп, тұнбаны ацетон жойылғанша кептіреді. Егер препаратты ұнтақ ретінде шығаратын болса,құрғақ тұнбаны ұсақдисперсті толтырғышпен (каолин,мысалы) араластырып, 1гр-1млрд. Полиэдрқатынасында титр алынғанша толтырады.

Препараттың майлы түрін тұнбаны 1мл-2млрд. Полиэдр титріне дейін 50% залалсызданған глицерин ерітіндісінде диспергирлеу арқылы алады, сосын соляр майын біртекті көлемде құйып,араластырып,флакондарға құяды.Вирусты энтомопатогенді препараттарды зиянкес-жәндіктердің популяциясына полиэдрлерді енгізіп, оларды эпизотия пайда болуы үшін пайдаланады.Бұндай өңдеу жолы бірнеше көлемде препарат енгізілуімен көзделеді.Басқа жолмен қарасақ,шашу немесе тозаңдандыру шарасы жұқтырылған аймақта дернәсіл мен басқадаму сатылары жүргенде қолданылады.

11.Түйнек бактериялары негізіндегі бактериялық препараттар, нитрагин және ризоторфин. Топырақтағы микрофлора оның құнарлылығына, өсімдіктердің өнімділігіне әсер етеді.Топырақ микроорганизмдеріі өсу барысында топырақтың құнарлылығын жақсартып, ол жерде құнарлы заттарды жинақтап, органикалық заттарды минерализациялап,оларды өсімдіктердің қоректенуі үшін азық компоненттеріне ыдыратады. Бұл үрдіс үшін әртүрлі бактериальдық тыңайтқыштарды пайдаланады, ол ризосфера мен өсімдіктерді пайдалы заттармен байытады. Бактериальды препарат алуда пайдаланылатын микроорганизмдер өсімдіктерді минералды элементтермен байытып қана қоймай фмзиологиялық белсенді заттармен(фитогормон,витамин) байытады.Қазіргі кезде нитрагин, ризоторфин, азотобактерин, фосфобактерин, экстрасол секілді бактериальды тыңайтқыштар шығарылуда.

Түйнек бактерия препараттарын алу технологиясы:Отандық өндіріс түйнек бактерияларының 2 түрлі препаратаын шығарады: нитрагин және ризоторфин. Екеуі де Ризобиум туысына жататын белсенді тіршілік ететін түйнек бактериялары негізінде жасалынады. Бұл бактериялар бұршақ дақылдарымен симбиозда азотты фиксациялауға қабілетті, оны өсімдік оңай сіңіретін қосылыстарға айналдырады.

Ризобиум туысындағы бактериялар-қатаң аэробтар.Олардың арасында белсенді,белсенділігі аз және белсенді емес түрлері бар.Түйнек бактерияларының белсенді критерийі болып олардың бұршақ дақылдарымен симбиоз кезінде, атмосфералық азотты фиксациялап,оны өсімдік қоректенуі үшін қосылыстарға айналдырады.

Атмосфералық азоттың фиксациясы тек өсімдік тамырында түзілетін түйнектерге негізделеді. Ол тамыр жүйесін Ризобиум туысындағы бактериялармен жұқтырғанда пайда болады.Тамыр жүйесінің зақымдануы тамыр қылтандарынан бастау алады. Оны енгізгеннен соң олар инфекциялық талшықтарға айналғанша өседі. Өскен талшықтар эпидермис қабатынан өтіп, тамыр қабатына өтеді, тамырдың жасушасына тарап, жайылады.Осының өзінде ұлпалар өсіп, қожайын жасушаның бөлінуі индуцирленеді. Бактериялардың локализацияланған жерінде қожайын-өсімдік тамырында түйнектер пайда болады, сол жерде бактериялар көбейіп,өсімдік клеткасының цитоплазмасында біртіндеп немесе топпен орналасады. Бактериальдық жасушалардың бірнеше рет өзгеріп,түсін өзгертеді. Егерде түйнектер қызыл немесе ақшыл қызыл түсті болса,легоглобин(леггемоглобин) пигментінің болуы-жануарлар қанындағы гемоглобин аналогы,онда олар молекулалық азотты фиксациялауға қабілетті.Боялмаған (“бос”) немесе жасыл түсі бар түйнектер азотты фисацияламайды.

Түйнекте орналасқан бактериялар молекулалы азотты аммиакқа дейін қалына келтіретін белсенді нитрогеназамен ферментті жүйе синтездейді. Аммиак ассимиляциясы негізінен оның тізбегіне ақуыз биосинтезі жүруіне ықпал тигізетін глутамин мен глутаминді қышқыл түзулуіне әкелумен сипатталады.

Түйнек бактерияларының сипаттамасы белсенділігінен басқа вируленттілік критерийі қолданылады. Ол микроорганизмдердің бұршақ өсімдіктерңмен симбиозға түсуге, яғни тамыр талшықтарынан тамыр ішіне еніп түйнек түзілуімен сипатталынады.Ең маңыздысы ішке ену жылдамдығы болып табылады.Симбиоздың кешенінде өсімдіктер-Ризобиум бактериялары құнарлы заттармен қамтамасыз етіледі, ал өсімдіктерді азоттық қосылыстармен құнарландырады. Ал вируленттік байланысы белгілі бір нақты бұршақ өсімдіктерімен симбиозда болумен сипатталады. Ризобиумның классификациясы қожайын-өсімдікке байланысты,мысалы: ризобиум фасоли-фасольға;ризобиум лютини-лютинге,сараделлаға және т.б. Вируленттілігі мен түререкшелігі өзара бірлескен және штаммның тұрақты қасиеті болып табылмайды.

Бактериальды тыңайтқыштарды өндірудің негізгі міндеті болып максималды өміршең жасушаларды жинау, технологиялық үдерістердің барлық деңгейлерінде олардың өміршеңдігін сақтау,олардың негізінде дайын препарат алып,бекітілген жарамдылық мерзіміне дейін белсенділігін сақтау.

Отандық өндіріс нитрагиннің 2 түрін шығарады:топырақты және құрғақ. Ең алғашқы топырақты субстраттағы түйнек бактерияларының дақылы 1911 жылы Мәскеудің бактериальды-аграномиялық станциясында жасалды. Қазіргі кезде бұл өндіріске шектеу бар,себебі технологиясы күрделі және жұмыс жасауда қиындық әкеледі.Ең өзектісі құрғақ нитрагин өндірісі.

Құрғақ нитрагин қоспасында толтырғышы бар,1г-да кем дегенде 9 млрд. Өміршең бактериялары бар ақшыл сұр түсті ұнтақ.Ылғалдылығы 5-7 %-дан аспайды.Өндірудің типтік схемасы бар.Кептіруге төзімді штаммдарды таңдаған жөн.Егін материялының өндірісі үшін түйнек бактерияларының дақылдарын бұршақ тұқымының қайнатпасы бар,2% агар және 1% сахарозасы бар агарлы ортада өсіреді, сосын дақылды ph 6,5-7,5, 28-30С-та 1-2 тәулік сұйық қоректік ортада көбейтеді. Өндірістік дақылдаудың барлық кезеңдерінде қоректік орталар пайдаланылады,құрамында:меласса,жүгері экстрактысы, магний немесе аллюминий түріндегі минералды тұздар бар, натрий хлориді және қос калий фосфаты.Негізгі ферментация осы шарттарға сай 2-3 тәулік жүреді.Дайын дақылдық сұйықтықты сепарациялайды,нәтижесінде ылғалдылығы 70-80% паста тәрізді биомасса алынады.Пастаны (1:20) қатынастағы тиомосевина мен мелассасы бар қоғаныш ортамен араластырып кептіруге жібереді.Сублимация жолымен кептіреді (вакуум-кептіргіш шкаф).Алынған биомассаны ұнтақтайды.Маңыздысы болып бүркігіш кептіргіште кептіру болып табылады,бірақ бұдан 75% жасуша өміршеңдігінен айырылады.Құрғақ нитрагин препаратын бөлшектеп өлшеп және 1кг-0,2-нан полиэтиленді қалталарға гермитизациялайды,6 ай бойы 15С сақтайды. Тұқымды себер алдында опалайды.Нитрагинді енгізу өнімділікті орта шамамен 15-20%-ға жоғарылатады.

Түйнек бактериялық препараттар ризоторфин түрінде шығарылуы да мүмкін.Ең алғашқы түйнек бактерияларының шымтезектік препараты 30-шы жылдары жасалынды,бірақ технологиясы 1973-77 басталды.Ризоторфин дайындау үшін шымтезекті 100С жоғары температурада ұстайды,оны кептіріп үгітеді.Ең кең әсерлі залалсыздандыру болып гамма сәулесімен іске асады.Залалсыздандыру алдында ең алдымен ұнтақты бормен бейтараптандырылған 30-40%-ға ылғалданған шымтезекті бөлшектеп бөліп полиэтиленді қалтаға салады.Сосын оны сәулелеп,шприц көмегімен түйнек бактерияларымен жұқтырады,соның нәтижесінде түйнек бактериялары бар қоректік орта себіледі. Бактериялар енгізілгеннен кейін шприц жабысқақ лентамен бекітіледі. Әрбір ризоторфин грамында 2,5млрд интенсивті азотфиксациялауға және бәсекеге қабілетті өміпшең жасушалар болу керек. Препаратты 5-6С пен 40-50% ауа ылғалдылығында сақтайды.Қаптау жолы салмағы 0,2-ден 1,0кг дейін болуы мүмкін.Препараттың дозасы га-ға 200г-нан.Тұқымдарды жұқтыру келесідей жүреді: ризоторфинді сумен араластырып екі қабатты дәкеден сүзеді.Алынған суспензиямен тұқымды өңдейді.Тұқымдарды өңдеу кезінде немесе келесі күні себеді.

Тұқымдарды өңдеу дүниежүзілік ауылшаруашылық тәжірибиеге енгізілді.Бұндай препараттарды АҚШ пен Австралия өндіреді.