1. Стандарт және стандарттаудың ұғымы

Техникалық реттеу туралы 2004 жылғы 9 қарашадағы #603 ҚР заңы бойынша:

Стандарт- уәкілетті орган көздеген тәртіппен бекітілген, көп мәрте және ерікті пайдалану мақсатында техникалық реттеу объектілеріне ережелерді жалпы принциптер мен сипаттамаларды белгілейтін құжат. Стандарттау- нақты қойылып отырған және ықтимал міндеттерге қатысты көпшілікке ортақ, көп мәрте және ерікті пайдалану үшін ережелер белгілеу арқылы өнімге, көрсетілетін қызметке және процестерге қойылатын талаптарды ретке келтірудің оңтайлы деңгейіне қол жеткізуге бағытталған қызмет.

ИСО бойынша:

Стандарттау- ғылым, техника және экономика салаларында көп рет қайталанатын және осы салалардың мақсаттарын тиімді дәрежеде ретке келтіретін мәселелерді шешу жолындағы әрекет.

2. Техникалық реттеу және стандарттау

Техникалық реттеу: 1)мемлекеттік техникалық реттеу жүйесiнiң бiрлiгi мен тұтастығы; 2) бiрыңғай терминологияны, өнiмге, көрсетiлетiн қызметке, процестерге қойылатын талаптарды белгiлеу ережелерiн қолдану; 3) техникалық реттеу мақсаттарының орындылығы мен қолжетiмдi болуы, техникалық реттеу процестерiне қатысу үшiн тең мүмкiндiктердi, мемлекет пен мүдделi тараптар мүдделерінің теңгерімiн қамтамасыз ету; 4) отандық және импортталатын өнiмге, көрсетiлетiн қызметке және олардың белгiленген талаптарға сәйкестiгiн растау рәсiмдерiне қойылатын талаптардың бiрдей болуы; 5) техникалық регламенттер мен стандарттарды әзiрлеу кезiнде ғылым мен техника жетiстiктерiн, халықаралық және өңiрлiк ұйымдардың стандарттарын басым пайдалану; 6) техникалық регламенттер талаптарының мемлекет экономикасының дамуы, оның материалдық-техникалық базасы деңгейiне және ғылыми-техникалық даму деңгейiне сәйкестігі; 7) мемлекеттік құпияларды және заңмен қорғалатын өзге де құпияны құрайтын мәлiметтердi қоспағанда, техникалық регламенттердің, стандарттардың және олар туралы, оларды әзiрлеу, бекіту, жариялау тәртібі туралы ақпараттың қолжетiмдiлiгi; 8) стандарттарды қолдану мақсатында оларды ерiктi түрде таңдау; 9) сәйкестiктi растаудың бiрыңғай жүйесi мен ережелерi; 10) бiр органның аккредиттеу және сәйкестiктi растау жөніндегі өкiлеттiктердi қоса атқаруын болдырмау; 11) бiр мемлекеттік органда мемлекеттік бақылау және сәйкестiктi растау функцияларының үйлеспеушiлiгi; 12) сәйкестiктi растау жөніндегі органдардың дайындаушылардан (орындаушылардан), сатушылардан және сатып алушылардан тәуелсiздiгi; 13) сәйкестiктi растау жөніндегі жұмыстарда бәсекелестiктiң шектелуiн болдырмау принциптерiне негiзделедi.

Стандарттау- нақты қойылып отырған және ықтимал міндеттерге қатысты көпшілікке ортақ, көп мәрте және ерікті пайдалану үшін ережелер белгілеу арқылы өнімге, көрсетілетін қызметке және процестерге қойылатын талаптарды ретке келтірудің оңтайлы деңгейіне қол жеткізуге бағытталған қызмет. ИСО бойынша:

Стандарттау- ғылым, техника және экономика салаларында көп рет қайталанатын және осы салалардың мақсаттарын тиімді дәрежеде ретке келтіретін мәселелерді шешу жолындағы әрекет.

3. Стандарттаудың мақсаттары

• Өнімге, процестерге, қызмет көрсетулерге нормалар, ережелер мен сипаттамалар белгілеу;

• Өнім, процестер, көрсетілген қызметтердегі адамдар өмірі, денсаулығы, мүліктер үшін қауіпсіздігін, қоршаған ортаның қорғалуын қамтамасыз ету;

• Өнімнің техникалық және ақпараттық сыйысымдылығын, сондай-ақ өзара ауыстырымдылығын қамтамасыз ету;

• Өнімнің, процестердің, көрсетілген қызметтердің саласын ғылыми-техникалық даму деңгейімен сәйкестендіру және сапа мәселелерінде тұтынушылардың мүдделерін қорғау;

• Өлшемдер бірлігін қамтамасыз ету;

• Ресурстардың барлық түрін сақтау және ұтымды пайдалану;

• Елдің қорғаныс қабілеті мен жұмылдырушылық әзірлігін қамтамасыз ету;

• Табиғи және техногенді апаттар мен басқа да төтенше жағдайлардың туындау қаупін ескере отырып,шаруашылық объектілердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету.

4. Стандарттаудың қызметіРеттеу функциясы

• Объектілердің (өнімнің атауы, құжаттар және т.б.) жөнсіз көп болуының алдын алу. Бұл функция өнімдердің, үрдістердің және қызметтердің заңдардың талаптарына және қоршаған ортаның талаптарына сай келуін зерртейді.Қорғау (әлеуметтік) функциясы

• Өнімді шығарушылардың, тұтынушылардың және мемлекеттің қауіпсіздігін қамтамасыз ету, адамзатты, табиғатты техногенді апаттардан қорғауға жұмылдыру.

• тұтынушыларды, дайындаушыларды және мемлекетті қауіпсіз өніммен, үрдіспен және қызметпен қамтамасыз етеді.Ресурстарды үнемдеу функциялары.

• Материалдардың, энергетикалық, еңбек және табиғи ресурстардың шекті болуы себепті нормативтік құжаттарда ресурстарды үнемді пайдалануды қарастыру қажет.Байланыстылық функциясы.

• Ақпараттық (компьютерлік, спутниктік т.б.) жүйелерін және хабарды тарату каналдарын пайдалана отырып адамдардың өзара пікірлесуін және әрекеттестігін қамтамасыз ету. Бұл функция саудадағы кедергілерді жою және ғылыми – техникалық экономикалық байланыстарды нығайту үшін қажет.Цивилизациялық (қоғамдық даму) функциясы

• Адам өміріне қатысты көрсеткіштерді, өнім мен қызмет сапаларын белгілеу негізінде жақсарту.

• Мысалы, адам өмірін ұзарту: мемлекеттік стандарттардың тамақ өнімдерінде, ауыз суға, темекінің құрамында болатын зиянды заттардың мөлшеріне қоятын талаптарының қатаңдығы.

• Бұл мағынада стандарттар еліміздің қоғамдық баму деңгейін, яғни өркениет (цивилизация) деңгейін көрсетеді.Ақпараттық функция

Стандарттау өндірісті, ғылымды, техникалық және де басқа салаларды нормативтік құжаттармен, эталондармен, үлгілермен, бағалы техникалық және басқару ақпараттарының сақтаушысы болып табылатын өнім эталондарымен, өнім каталогтарымен қамтамасыз етеді.

5. Стандарттаудың принциптері

Ашықтылық принципі

Стандартты жасауға кез келген қызығушы шаруашылық субъектісінің қатыса алуымен сипатталады. Стандарттар авторлық құжаттар емес, сондықтан кез келген субъектіге қолжетімді болуы қажет.

Еріктілік принципі

Стандарттарды ерікті түрде қолдану және олардың біркелкі қолданылуына жағдай жасау. Ұлттық ст-р еліне және өнімді шығаратын жеріне, өмірлік циклының процестеріне, көрсетілетін қызметтерге, келісім ерекшеліктеріне және тұлғаларға қарамастан бәрі бірдей ерікті түрде қолданылады.

Кедергі жасауға тыйым салу принципі

Өндірілетін өнімге және оның айналасына ст-у мақсатын орындауға сәйкес ең төменгі деңгейден асып, кедергі болатын талаптарға тыйым салыну керек. Ст-р саудада техникалық кедергі болмау керек. Оларды жасау кезінде халықаралық ұйымдардың халықаралық ст-рын, ережелерін және басқа да мемлекеттердің ұлттық ст-рын есепке алу қажет. Олар халықаралық, өңірлік және ұлттық ст-рмен үйлесілуі қажет.

Келісімділік принципі

Әр жақтың мүддесін теңестіру: барлық қызығушы тараптардың өнімнің, үрдістің және қызметтің қауіпсіздігі мен сапасын қамтамасыз ету бойынша келісімге келумен сипатталынады. Ст-у жұмыстарына қатысушылардың, бір жағынан өнімді дайындаушылардың мүмкіндігі мен екінші жағынан тұтынушылардың талаптары арасында консенсус болуы керек.

Жүйелілік принципі

Техникалық прогресс және өнім сапасын жақсарту, өнім шығару процесін, оның ішінде ст-уды жүйелі түрде жүргізуді талап етеді. Ст-у өндірістің бүкіл кезеңдерін және шикізаттарды, материалдардыіріктеп, жинақталған бұйымдар мен дайын өнімдерді қамтуы керек. Сонымен қатар, ст-у барлық өнім түрлеріне өзара үйлестірілген талаптар қойып отыруы керек.

Динамикалық принципі

Тиімділік деңгейін көтеру үшін ст-у объектісіне қойылатын талаптарды ғылыми-техникалық прогресс талаптарына сәйкестендіру мақсатында ұдайы қайтадан қарастырып отыруы қажет. Жаңадан жасалынатын стандарт моральдық тозуға аз ұшырау үшін міндетті түрде дамуды озу принципі сақталуы тиіс. Бұл принцип халықаралық және өңірлік ст-рды қарау арқылы ст-қа болашақ талаптарды енгізуді қамтамасыз етеді.

Тиімділік принципі

Ст-р тағайындайтын көрсеткіштер, нормалар, сипаттамалар және талаптар ғылымның, техниканың және өндірістің д.ж. деңгейлеріне сәйкестендірілуі керек. Олар ст-у объектісінің даму тенденциясын да ескеру қажет. Тағайындалған көрсеткіштер өнімнің жаңа сапа көрсеткіштерінің тек қана тиімділігін мес, оларды жасауға, материалдарға, пайдалану жұмыстарына жұмсалатын шығындарын ескеріп экономикалық тиімділік шығын деңгейі ең төмен жағдайда алынуға тиіс.

Үйлестіру принципі

Бұл принцип үйлестірілген ст-рды әзірлеуді және олардың техникалық регламенттерге қайшы келмеуін көздейді. Бір объектіге еліміздегі мкемелер қабылдаған құжаттар мен үйлестіруге халықаралық мекемелермен қабылданған құжаттар мен үйлестірілсе халықаралық саудадағы кедергілер жойылады.

Ст-удың негізгі жағдайларын тұжырымды келтіру

Стандарттарда келтірілген нормаларды әр түрлі мәнде түсінуге жол бермеуі керек.

Жинақтылық және оңтайлы шектеу принципі

Ст-рды жасау кезінде қарастырылып отырған объектіге әсер ететін барлық басты элементтерді ескеру қажет. Жұмыс көлемін азайту мақсатында объектіге әсер деңгейі төмен элементтер ескерілмейді. Ст-у кезінде сипаттамалар жүйелері және көптеген өзара байланыстағы материалды және материалды емес элементтер қарастырылады. Сапалы өнім алу үшін қажетті жағдайды туғызу және өндіріс тиімділігін арттыру мақсатында оның барлық өмірлік циклын қамтитын ұтымды ст-р жүйесі керек.

Талаптарды тексерудің әділеттілігі

Ст-рды объектінің негізгі қасиеттеріне тағайындалатын талаптар, солардың ішінде адам өмірі мен денсаулығын, мүліктердің, қоршаған ортаның қауіпсіздігін, бірлестікті және өзара алмасуды қамтамасыз ететін талаптар әділ тексерілетін болуы керек. Өнімдерге қойылатын талаптарды әділ тексеру техникалық өлшеу құралдарының көмегімен, ал қызмет көрсету әлеуметтік және сараптамалық әдістермен жүргізіледі.

6. Стандарттаудың объектілері. 1). Өнім (тұтыну тауарлары, өндіріс құралдары) шикізат және табиғи отын; материалдар және өнімдер; дайын өнімдер; 2)қызметтер (тұрмыстық, өндірістік) материалды және материалды емес (әлеуметтік және мәдени); 3)үрдістер (процестер); 4)бақылау әдістері.Өнім (тұтыну тауралары, өндіріс құралдары). Өнімнің біртекті топтарының аспектілері:

• Терминдер, белгіленуі;

• Параметрлер және өлшемдер;

• Техникалық талаптар.

Қызметтер (тұрмыстық, өндірістік). Қызметтің біртекті топтарының жеке аспектілері:

• Терминдер;

• Техникалық талаптар;

• Бағалау әдістері;

• Кәсіпорындарды жіктеу;

• Қызметшілерге қойылатын талаптар.Үрдістер. Үрдістердің біртекті топтарының аспектілері:

• Өнімнің өмірлік циклының жеке кезеңдерінде болатын үрдістер;

• Бақылау әдістері;

• Таңбалау, салу, транспорттау және сақтау ережелері;

• Материалды емес өндіріспен байланысты үрдістер (статистикалық, банкі, баспа іс – әрекеті);

• Басқару үрдістері;

• Өлшеу үрдістері;

• Ақпаратты өңдеу және тіркеу үрдістері;

• Қорғау әрекетінің үрдістері (адамдар, табиғат).Бақылау әдістері.

• Үлгі алу;

• Қабылдау, сынауды жүргізу әдістері, өлшеу, өнімді жасау кезінде талдау, сапаны бағалау, сертификаттау, қолдану.

7. Стандарттаудыңфункциялары. Реттеу функциясы

• Объектілердің (өнімнің атауы, құжаттар және т.б.) жөнсіз көп болуының алдын алу. Бұл функция өнімдердің, үрдістердің және қызметтердің заңдардың талаптарына және қоршаған ортаның талаптарына сай келуін зерртейді.Қорғау (әлеуметтік) функциясы

• Өнімді шығарушылардың, тұтынушылардың және мемлекеттің қауіпсіздігін қамтамасыз ету, адамзатты, табиғатты техногенді апаттардан қорғауға жұмылдыру.

• тұтынушыларды, дайындаушыларды және мемлекетті қауіпсіз өніммен, үрдіспен және қызметпен қамтамасыз етеді.Ресурстарды үнемдеу функциялары.

• Материалдардың, энергетикалық, еңбек және табиғи ресурстардың шекті болуы себепті нормативтік құжаттарда ресурстарды үнемді пайдалануды қарастыру қажет.Байланыстылық функциясы.

• Ақпараттық (компьютерлік, спутниктік т.б.) жүйелерін және хабарды тарату каналдарын пайдалана отырып адамдардың өзара пікірлесуін және әрекеттестігін қамтамасыз ету. Бұл функция саудадағы кедергілерді жою және ғылыми – техникалық экономикалық байланыстарды нығайту үшін қажет.Цивилизациялық (қоғамдық даму) функциясы

• Адам өміріне қатысты көрсеткіштерді, өнім мен қызмет сапаларын белгілеу негізінде жақсарту.

• Мысалы, адам өмірін ұзарту: мемлекеттік стандарттардың тамақ өнімдерінде, ауыз суға, темекінің құрамында болатын зиянды заттардың мөлшеріне қоятын талаптарының қатаңдығы.

• Бұл мағынада стандарттар еліміздің қоғамдық баму деңгейін, яғни өркениет (цивилизация) деңгейін көрсетеді.Ақпараттық функция

• Стандарттау өндірісті, ғылымды, техникалық және де басқа салаларды нормативтік құжаттармен, эталондармен, үлгілермен, бағалы техникалық және басқару ақпараттарының сақтаушысы болып табылатын өнім эталондарымен, өнім каталогтарымен қамтамасыз етеді.

8. Қазақстан Республикасының мемлекеттік стандарттары. ҚР СТ (ҚР мемлекеттік стандарты)

• ҚР стандарттау, метрология және сертификаттау жөніндегі уәкілетті орган бекіткен міндетті және ұсыным жасалатын талаптары бар және тұтынушылардың кең ауқымына қолжетімді стандарт.

• Мемлекеттік орган ҚР Мемстандарты және оның аумақтық бөлімшілері (стандарттау жөніндегі нормативтік құжаттарды бекітуге – іске қосуға уәкілетті).

• Ереже (ЕР) – міндетті түрде қолданылуға тиісті жұмысты жүргізудің ұйымдық – техникалық және жалпы техникалық жағдайларын, тәртібін, әдістерін белгілейтін құжат.

• Ұсыныстар – ерікті түрде қолданылатын жұмысты жүргізудің ұйымдық – техникалық және жалпы техникалық жағдайларын, тәртібін, әдістерін белгілейтін құжат.

• Техникалық – экономикалық ақпраттың мемлекеттік жіктеуіші – техникалық – экономикалық ақпарат объектілерінің жіктеу топтарының кодтары мен атауларының жүйеленген жиынтығын білдіретін құжат.

• Норма – қамтамасыз етуге тиісті сандық және сапалық критерийлерді белгілейтін жағдай.

9. Стандарттаудың түрлері. Негізге алушы стандарттар.

Сандарттау объектілерінің ерекшелігі мен қойылатын талаптарға байланысты келесідей стандарттар түрлері бар:1) негізге алушы стандарттар.2) өнім мен қызмет стандартары.3) бақылау әдістерінің стандарттары.4) процестер (жұмыстар) стандарттары.Негізге алушы стандарттар белгілі бір салаға қатысты жалпы ұйымдастыру – әдістемелік ережелерін, өнім өндіру және пайдалану үрдісіндегі ғылымның, техниканың және өндірістің әр саласын өзара байланыстыру және техникалық бірлікті қамтамасыз ететін жалпытехникалық талаптарды, нормалар мен ережелерді бекітеді.Негізге алушы стандарттар екіге бөлінеді:1) Ұйымдастыру – әдістемелік. Яғни, белгілі нақты саладағы жүргізілетін жұмыстардың ұйымдастыру – техникалық ережелерін бекітеді.2) жалпытехникалық мыналарды бекітеді:

• көпқайтара қолданылатын ғылыми – техникалық терминдер;

• әртүрлі стандарттау объектілерінің шартты белгілері – кодтар, таңбалар, символдар;

• әртүрлі құжаттардың құрылуына, баяндалуына, рәсімделуіне және мазмұнына қойылатын талаптар;

• сапа көрсеткішінің номенклатурасы;

• жалпытехникалық өлшемдер, талаптар мен нормалар;

• техникалық эстетика мен талаптары.

10. Өнім мен қызмет стандарттар және оның түрлері.Сандарттау объектілерінің ерекшелігі мен қойылатын талаптарға байланысты келесідей стандарттар түрлері бар:1) негізге алушы стандарттар.2) өнім мен қызмет стандартары.3) бақылау әдістерінің стандарттары.4) процестер (жұмыстар) стандарттары.Өнім мен қызмет стандарттары біртекті өнім (қызмет) топтарының немесе нақтылы өнім (қызмет) талаптарын қарастырады.Өнім (қызмет) стандарттары келесі түрлерге бөлінеді:а) жалпы техникалық шарттар стандарттары біртекті өнім (қызмет) топтарына қойылатын талаптардан тұрады.Мысалы,

• ҚР СТ 1061 – 2002 «Ашылған сүт өнімдері. Жалпы техникалық шарттар.»

• ҚР СТ 1040 – 2001 «Жолаушылар тасымалы бойынша транспорттық қызметтер. Жалпы техникалық шарттар».б) техникалық шарттар стандарттары – нақты өнімге (қызметке) қойылатын талаптар.Мысалы,

• ҚР СТ 982 – 95 «Айран. Техникалық шарттар».

• ҚР СТ 1095 – 2002 «Мақта талшығы. Техникалық шарттар».в) жалпы техникалық талаптар стандарттары – жалпы техникалық шарттар стандарттарының тек бір бөлімінен тұратын тар бағыттағы стандарттар.Мысалы,

• ҚР СТ 37 – 98 «Машина және қолмен тоқу. Жалпы техникалық талаптар».г) техникалық талаптар стандарттары – техникалық шарттар стандарттарының тек бір бөлімінен тұратын тар бағыттағы стандарттар.Мысалы,

• ҚР СТ 20902 – 95 «Мектеп ас үй үстелі. Функционалды мөлшері».

11. Стандарттау бойынша техникалық комитеттердің құзыреттері

Ст-у жөніндегі техникалық ком-р мемлекеттік органдардың және мүдделі тараптардың ұсыныстары бойынша салааралық деңгейде ст-у жөніндегі жұмыстарды жүргізу үшін экономика салаларында құрылады.

Ст-у жжөніндегі техникалық комитеттердің құзыретіне кіреді:

• Бекітіліп берілген объектілер және қызмет бағыттары бойынша мемлекеттік техникалық реттеу жүйесін дамытудың негізгі бағыттарын айқындау жөніндегі ұсыныстарды дайындау;

• Мемлекеттік ст-рды және техникалық- экономикалық ақпарат жіктеуіштерін, халықаралық, өңірлік, ұлттық ст-р мен шет мемл-рдің ТЭАЖ және оларға енгізілетін өзгерістерді әзірлеуге және оларға сараптама жасауға белгіленетін тәртіппен қатысу;

• Мемлекеттік техникалық реттеу жүйесін дамыту бағдарламаларына техникалық реттеу саласындағы техникалық регламенттер мен мемлекеттік ст-рды әзірлеу жөнінде ұсыныстар дайындау.

12. Стандарттау бойынша жұмыстарды жоспарлауМемлекеттік ст-у жұмысы жоспарланады. Ст-у бойынша жоспарлау жұмысы ҚР салалық экономикасына бағытталған жұмыстармен жүзеге асырылады.Жоспарлау кезінде есепке алыналы:

• Салалық ғылыми- техникалық және күнделікті, ұзақ мерзімді мемлекеттік бағдарламалар;

• ҚР әлеуметтік және экономикалық жоспарлары;

• ҚР өкіметімен қабылданған заңды және өзге нормативті құқылы актілері;

• ТМД елдерінің және ҚР-ның міндетті серт-уға жататын өнімнің тізімі;

• Мемлекетаралық ст-у бойынша жұмыстың бағдарламалары;

• Ғылыми зерттелетін жұмыстың жоспарлары және т.б.

Ст-у бойынша жоспарлау жұмыстың ұйымдастыру- әдістемелік басқармасын Республикада «техникалық реттеу және метрология» комитеті жүзеге асырады. Мемлекеттік ст-удың бағдарламасын және жоспарын құрастыру «техникалық реттеу және метрология» комитеті ескеруімен жүреді. Мемлекеттік ст-у жоспары 1 жылда немесе болашақтағы 3 жылдан 5 жылға дейін әзірленеді және ст-у бойынша техникалық комитетінің, жеке және заңды тұлғалардың ұсыныстарымен қалыптастырылады. Мемлекеттік ст-у жоспарына ұсыныстар жоспарлау кезеңінде СМС органы бойынша уәкілетті Комитетінің- РГП «ҚазИнСт» мүдделі жеке және заңды тұлғалармен жоспардың жобасын қалыптастыру үшін ағымдағы жылдың 15 шілдесіне дейін беріледі. РГП «ҚазИнСт» түскен ұсыныстарды талдап, жоспардың жобасын жасап және мүдделі ұйымдарға пікірге жіберіледі. Пікірді алғаннан кейін мемлекеттік ст-у жоспарының жобасының соңғы редакциясы қалыптастырылады және ағымдағы жылдың 1 желтоқсанына дейін «техникалық реттеу және метрология» комитетіне бекітуге ұсынады. Мемлекеттік ст-уды жоспарлау бойынша жұмыстарды қаржыландыру көзі мемлекеттік және мемлекетаралық бағдарламаларды, ғылыми- зерттеу жұмыстардың жоспарын жүзеге асыру үшін мемлекеттік бюджеттен бөлінген қаражат және мүдделі жақтардың взносынан жиналған қаражат, сонымен қатар басқа да қаржыландыру көздері болып табылады. Ст-у бойынша мемлекеттік жоспарлардың орындалуын бақылауды «техникалық реттеу және метрология» комитеті жүзеге асырады.

13. бақылау әдістеріне және процестер ст-ры

Бақылау әдістеріне ст-р- өнімді дайындау, сертиф-у, пайдалану кезеңдерінде оны сынау, өлшеу, зерттеу әдістерін (таңдау, қабылдау, әдістеме) бекітеді. Мысалы, ҚР СТ 1049-2001 «Премикстер. Талдау әдістері».

Спецификациясына байланысты бақылау жүргізуде әр әдіс үшін:

• Сынау құралдары, көмекші құрылғылар, реактивтер, материалдар;

• Сынау жүргізуге дайындық реті;

• Сынау нәтижесін өңдеу ережесі;

• Сынау нәтижесін рәсімдеу ережесі;

• Сынаудың жіберетін қателіктерін орнатады.

Процестер ст-ры- өнімнің өмірлік циклындағы жеке кезеңдеріндегі әр түрлі жұмыстарды, яғни дайындау, жасау, сақтау, тасымалдау, жөндеу кезіндегі орындау әдістеріне талаптарды бекітеді. Мысалы, МСТ 26907-86 «Қант. Ұзақ сақтау шарттары».

Процестер ст-ры технологиялық операцияларды жүргізгенде адамдардың өмірі мен денсаулығы және қоршаған ортаны қорғау қауіпсіздігі талаптарынан құрылуы тиіс.

14. ст-удың ғылыми- техникалық принциптері

Ашықтылық принципі

Стандартты жасауға кез келген қызығушы шаруашылық субъектісінің қатыса алуымен сипатталады. Стандарттар авторлық құжаттар емес, сондықтан кез келген субъектіге қолжетімді болуы қажет.

Еріктілік принципі

Стандарттарды ерікті түрде қолдану және олардың біркелкі қолданылуына жағдай жасау. Ұлттық ст-р еліне және өнімді шығаратын жеріне, өмірлік циклының процестеріне, көрсетілетін қызметтерге, келісім ерекшеліктеріне және тұлғаларға қарамастан бәрі бірдей ерікті түрде қолданылады.

Кедергі жасауға тыйым салу принципі

Өндірілетін өнімге және оның айналасына ст-у мақсатын орындауға сәйкес ең төменгі деңгейден асып, кедергі болатын талаптарға тыйым салыну керек. Ст-р саудада техникалық кедергі болмау керек. Оларды жасау кезінде халықаралық ұйымдардың халықаралық ст-рын, ережелерін және басқа да мемлекеттердің ұлттық ст-рын есепке алу қажет. Олар халықаралық, өңірлік және ұлттық ст-рмен үйлесілуі қажет.

Келісімділік принципі

Әр жақтың мүддесін теңестіру: барлық қызығушы тараптардың өнімнің, үрдістің және қызметтің қауіпсіздігі мен сапасын қамтамасыз ету бойынша келісімге келумен сипатталынады. Ст-у жұмыстарына қатысушылардың, бір жағынан өнімді дайындаушылардың мүмкіндігі мен екінші жағынан тұтынушылардың талаптары арасында консенсус болуы керек.

Жүйелілік принципі

Техникалық прогресс және өнім сапасын жақсарту, өнім шығару процесін, оның ішінде ст-уды жүйелі түрде жүргізуді талап етеді. Ст-у өндірістің бүкіл кезеңдерін және шикізаттарды, материалдардыіріктеп, жинақталған бұйымдар мен дайын өнімдерді қамтуы керек. Сонымен қатар, ст-у барлық өнім түрлеріне өзара үйлестірілген талаптар қойып отыруы керек.

Динамикалық принципі

Тиімділік деңгейін көтеру үшін ст-у объектісіне қойылатын талаптарды ғылыми-техникалық прогресс талаптарына сәйкестендіру мақсатында ұдайы қайтадан қарастырып отыруы қажет. Жаңадан жасалынатын стандарт моральдық тозуға аз ұшырау үшін міндетті түрде дамуды озу принципі сақталуы тиіс. Бұл принцип халықаралық және өңірлік ст-рды қарау арқылы ст-қа болашақ талаптарды енгізуді қамтамасыз етеді.

Тиімділік принципі

Ст-р тағайындайтын көрсеткіштер, нормалар, сипаттамалар және талаптар ғылымның, техниканың және өндірістің д.ж. деңгейлеріне сәйкестендірілуі керек. Олар ст-у объектісінің даму тенденциясын да ескеру қажет. Тағайындалған көрсеткіштер өнімнің жаңа сапа көрсеткіштерінің тек қана тиімділігін мес, оларды жасауға, материалдарға, пайдалану жұмыстарына жұмсалатын шығындарын ескеріп экономикалық тиімділік шығын деңгейі ең төмен жағдайда алынуға тиіс.

Үйлестіру принципі

Бұл принцип үйлестірілген ст-рды әзірлеуді және олардың техникалық регламенттерге қайшы келмеуін көздейді. Бір объектіге еліміздегі мкемелер қабылдаған құжаттар мен үйлестіруге халықаралық мекемелермен қабылданған құжаттар мен үйлестірілсе халықаралық саудадағы кедергілер жойылады.

Ст-удың негізгі жағдайларын тұжырымды келтіру

Стандарттарда келтірілген нормаларды әр түрлі мәнде түсінуге жол бермеуі керек.

Жинақтылық және оңтайлы шектеу принципі

Ст-рды жасау кезінде қарастырылып отырған объектіге әсер ететін барлық басты элементтерді ескеру қажет. Жұмыс көлемін азайту мақсатында объектіге әсер деңгейі төмен элементтер ескерілмейді. Ст-у кезінде сипаттамалар жүйелері және көптеген өзара байланыстағы материалды және материалды емес элементтер қарастырылады. Сапалы өнім алу үшін қажетті жағдайды туғызу және өндіріс тиімділігін арттыру мақсатында оның барлық өмірлік циклын қамтитын ұтымды ст-р жүйесі керек.

Талаптарды тексерудің әділеттілігі

Ст-рды объектінің негізгі қасиеттеріне тағайындалатын талаптар, солардың ішінде адам өмірі мен денсаулығын, мүліктердің, қоршаған ортаның қауіпсіздігін, бірлестікті және өзара алмасуды қамтамасыз ететін талаптар әділ тексерілетін болуы керек. Өнімдерге қойылатын талаптарды әділ тексеру техникалық өлшеу құралдарының көмегімен, ал қызмет көрсету әлеуметтік және сараптамалық әдістермен жүргізіледі.

15. ст-у әдістеріСтандарттау әдістері - стандарттау мақсатына жету үшін қолданылатын жекелеген тәсіл немесе тәсілдер жиынтығы. Стандарттау жалпы ғылымдық және арнайы әдістермен негізделген. Стандарттау жүйесіндегі жұмыстарда кеңінен қолданылатын әдістерге мыналар жатады:стандарттау обьектілерін тәртіпке келтіру әдісі;параметрлік стандарттау;өнімді унификаттау;агрегаттау;кешенді стандарттау;озық стандартгау.Тәртіпке келтіру бойынша жұмыстардың нәтижесі жіктеуіштер, типтік құрылымдар, үрдістер, ережелер және құжаттар. Тәртіпке келтіру стандарттау обьектілерін жүйелеу, типтеу, селекциялау, симплификациялау,оптимизациялау жолымен жүргізіледі. Жүйелеу біртекті және бір-бірімен байл, стандарттау обьектілерінің бірізділігін анықтау. 911304... 911358 – әр түрлі қара бидай ұнынан жасалатын нан. Типтеу стандарттау обьектілерінің типтік құрылымдарын жасауға бағытталған іс-әрекет. Селекциялау әрі қарай өндіруге жарамды деп танылған нақты стандарттау обьектілерін таңдау. Симплификациялау селекцияның қарама-қарсы, яғни әрі қарай өндіруге жарамсыз деп танылған стандарттау обьектілерін таңдау. Оптимизациялау стандарттау обьектілерінің қолайлысын таңдау. Параметрлік стандарттау әдісі өнімнің маңызды параметрлеріне оны қолдану шарттары мен мақсатын анықтайтын сипаттамалары жатады.өлшемдік параметрлер(түрлі киімдер размері ыдыстың сыйымдылығы);салмақтық параметрлер (спорт жабдықтары жеке түрлерінің массасы);машина мен жабдықтар өнімділігін сипаттантын параметрлер (желдеткіштер. еден жуғыштарөнімділігі, көліктер қозғалысының жылдамдығы);энергетикалық параметрлер (қозгалтқыш қуаты және басқалары).Параметрлік қатарларды стандарттау процесі параметрлік стандрттау д.а.

5,10,15,20,25

d=a_i - a_i-1d =5

d=

_{1;1,6;2,5;4;6,3;10,6}

d =1.6

Стандартталатын басты параметрдің өзгеру диапозоны, параметрдің ең кіші және ең үлкен мөлшерлерімен шектеледі. Диапозонды жіктеу не параметрлік қатарды тұрғызу деп екі қатар сандар арасындағы интервалдың өзгеру заңдылығын анықтауды айтады. Ерекше сандар белгілі заңдылыққа бағынатын сандардың қатарын түзейді. Мұндай қатарлар көп жағдайда арифметикалық және геометриялық прогрессиялар түрінде құрылады. Арифметикалық прогрессия б/ша қатынасы d =5(мысалы) бірақ қатар тұрған 2 санның қатынасы әр түрлі. Арифметикалық прогрессия кемшілігі біркелкі таралмайды.Сондықтан, геометриялық прогрессияны пайдаланамыз.ол біркелкі таралады. Жүйеге келтірудің мақсаты өнімнің көптүрлілігін жою және негізгі тұтынушының қажеттіліктерін қанағаттандыру.

Агрегаттау әдісі жеке стандарттарды жүйеге келтірілген бөлшектер мен түйіндерден бұйымдарды, машиналарды, құралдарды және жабдықтарды құру және пайдалану әдісі. Мысалы, жиһаз өндірісіндегі 15 размерлі қалқалар мен 3 размерлі стандартты жәшіктерді қолданудағы элементтердің түрлі ком-бинациясынан 52 турлі жиһаз жасауға мумкіндік болган. Агрегаттау машина жасауда, радиотехникада өте көптен қолданылады. Машина жасаудың дамуы машиналар конструкцняларының күрделенуі мен жиі алмасуымен сипатталады. Көп мөлшерде тypjiі машиналар жобалау мен дайындау үшін бірінші кезекте әр бөлшек машинада белгілі бip функция атқаратындай машина конструкциясын байланысты емес құрастыру бірліктерге (агрегаттарына) болшектеу кажет. Бұл барлық машинаға байланыстырмай жұмысын тексере берегін өзіндік бұйым ретінде агрегаттарды дайындауды мамандандыруға мумкіндік береді.

Агрегаттау әдісінің принциптері:Базалық агрегат: негізгі типтерді модификациялау есебінен жабдықтарды көбейту;Секциялау: геом-қ және функционалдық өзара ауыстырымдылықтың негізінде бұйымдарды жасауда деталдар мен түйіндерді көп қайтара қолданады;Модульді: радиоэлектронникада және робототехникалық кешендерде-үлкен агрегаттар базасында техниканы өндіру.Озық стандарттау әдісістандарттау обьектілеріне тәжірибеде қол жеткеен деңгейге қарағанда жоғары талаптар орнату әдісі, яғни болашақта қолайлы болатын талаптарды орнату;перспективті стандарттарды жасау (болашақта оптималды болатын стандарттар)техникалық прогресске кедергі болмау үшін; өнімнің перспективті түрлерін стандарттау70-90 ж.ж сатылы станрдарттар: әр сатыда өнім сапасына енгізу мерзімі дифференциалды түрде жоғары талаптардан тұратын бірнеше сатылар болды.3 саты1 дайын өнімге қойылатын талаптар2 жаңадан шығарылатын өнімге 3 перспективті өнімнің жоғары әлемдегі деңнеәге сәйкес талаптар.Мысалы, 1953 ж түрлі –түсті теледидарға орнатылған стандарт -----˃ 1957-1960 ж түрлі-түсті телевизорлар жасауға себп болды. Кешенді стандарттауда нақты мәселелерді оңтайлы шешу мақсатында кешенді стандарттау нысанының толық өзіне және де оның негізгі элементгеріне мақсат бағытында және жоспарлы өзара байланыстағы талаптар орнату мен қолдану іске асырылады. өнімдерге қолданыста - бұл дайын бұйымдар сапасына, оларға қажетті дайындайтын шикізат, материал және желінер бөлшектеріне, сондай-ақ сақтау жағдайлары мен тұтынуына (эксплуатация) өзінің деңгейі бойынша өзара байланысқан талаптар орнату мен қолдануды аткару.

16. Стандарттау бойынша мемлекетаралық кеңесСтандарттау, метрология және сертификаттау жөніндегі мемлекетаралық кеңес (бұдан әрі –Кеңес) үкіметаралық «Стандарттау, метрология және сертификаттау саласында келісілген саясатты жүргізу туралы келісімге» (1992 ж. 13 наурыз) сәйкес құрылды.Кеңес Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының Атқару комитетімен өзара бірлесіп  техникалық регламенттерді үйлестіру, стандарттау, метрология және сәйкестікті бағалау (растау) саласында келісілген саясатты жүргізу бойынша шешімдерді жасап шығарады және қабылдайды, үйлестіруді жүзеге асырады.ИСО 40/1995 стандарттау бойынша халықаралық ұйым кеңесінің 1995 жылғы 14 қыркүйектегі резолюциясына сәйкес Кеңес стандарттау бойынша өңірлік ұйым болып табылады және нормативтік құжаттарда және халықаралық, өңірлік және шетелдік ұйымдармен қарым-қатынаста стандарттау бойынша өңірлік ұйымдарға ИСО талаптарына сәйкес Кеңес қабылдаған атауды, аббревиатура және эмблеманы пайдаланады.Кеңес Келісімге қатысушы-елдердің өкілетті өкілдерінен тұрады. Кеңестехникалықрегламенттердіүйлестіру, стандарттау, метрология, сәйкестіктібағалау (растау) және ТМД АтқарукомитетіүшінматериалдардыдаярлаубойыншаКеңестікжұмыстарынорындауүшінСтандарттаржөніндегібюронықұрады.СтандарттаужөніндегібюроныңорналасқанжеріБелорусьРеспубликасының Минск қаласы. Кеңестіңресмитіліорыстіліболыптабылады.Кеңесмүшелері –мемлекетатынанКеңестікмүшесіқұқығы және осы Кеңескежүктелгенфункциялардыорындауүшінқажеттіөкілеттікберілгентехникалықрегламенттердіүйлестіру, стандарттау, метрология, сәйкестіктібағалау (растау) саласындафункциялардыжүзегеасыруғаөкілеттімемлекеттікбиліктіңтиістіұлттықоргандарыныңбасшылары.ЕгерКелісімгеқатысушы-елдердеаталғанқызметсаласындабірнешебасқару органы жұмысістесежәнеолардыңбасшыларынамемлекетКеңестіңмүшесі болу құқығынбергенболса, ондаоларөзініңөкілеттігішегіндежұмысқақатысады. ӘрбірКелісімгеқатысушы-елдіңКеңестебірдаусыбар.Кеңесөзініңотырысынқажеттіліккеқарай, біржылдакеміндеекіретөткізеді. Отырысқа Кеңесмүшелеріненбасқамемлекеттікбасқаөкілдері де, шешушідауысқұқығынсызКелісімге қатысушы-елдердің алдыңғы қатарлы өнеркәсіп салаларыныңөкілдеріқатысаалады. Келісімгеқатысушы-елдердің делегация құрамына кеңесшілер мен сарапшылардыңқажетті саны енуімүмкін. Кеңесотырысынакеңесудаусықұқығымен ТМД Атқару комитетінің өкіліқатысады.КеңескеТөрағалықетуді ротация принциптінегізіндебіржылданаспайтынмерзімгеоныңөкілдеріатынанКелісімгеқатысушы-елдердіңәрбірікезекпенжүзегеасырады. ТөрағаКеңестіңотырысынбасқарадыжәнеотырыстар арасындағы кезеңде оның жұмысын ұйымдастырады.Кеңестің алдыңғы төрағасыәрбіржаңамерзімгеоныңбірлескентөрағасыболыптабылады.

17. Стандарттау объектілерін тәртіпке келтіру және параметрлік стандарттау әдісіСтандарттау әдістері - стандарттау мақсатына жету үшін қолданылатын жекелеген тәсіл немесе тәсілдер жиынтығы. Стандарттаужалпығылымдықжәнеарнайыәдістерменнегізделген. Стандарттаужүйесіндегіжұмыстардакеңіненқолданылатынәдістергемыналаржатады:стандарттауобьектілерін тәртіпке келтіру әдісі;параметрлікстандарттау;өнімді унификаттау;агрегаттау;кешендістандарттау;озықстандартгау.Тәртіпке келтіру бойынша жұмыстардың нәтижесі жіктеуіштер, типтік құрылымдар, үрдістер, ережелер және құжаттар. Тәртіпке келтіру стандарттау обьектілерін жүйелеу, типтеу, селекциялау, симплификациялау,оптимизациялау жолымен жүргізіледі. Жүйелеу біртекті және бір-бірімен байл, стандарттау обьектілерінің бірізділігін анықтау. 911304... 911358 – әр түрлі қара бидай ұнынан жасалатын нан. Типтеу стандарттау обьектілерінің типтік құрылымдарын жасауға бағытталған іс-әрекет. Селекциялау әрі қарай өндіруге жарамды деп танылған нақты стандарттау обьектілерін таңдау. Симплификациялау селекцияның қарама-қарсы, яғни әрі қарай өндіруге жарамсыз деп танылған стандарттау обьектілерін таңдау. Оптимизациялау стандарттау обьектілерінің қолайлысын таңдау. Параметрлік стандарттау әдісі өнімнің маңызды параметрлеріне оны қолдану шарттары мен мақсатын анықтайтын сипаттамалары жатады.

• өлшемдік параметрлер(түрлі киімдер размері ыдыстың сыйымдылығы);

• салмақтық параметрлер (спорт жабдықтары жеке түрлерінің массасы);

• машина мен жабдықтар өнімділігін сипаттантын параметрлер (желдеткіштер. еден жуғыштарөнімділігі, көліктер қозғалысының жылдамдығы);

• энергетикалық параметрлер (қозгалтқыш қуаты және басқалары).

Параметрлік қатарларды стандарттау процесі параметрлік стандрттау д.а.

5,10,15,20,25

d=a_i - a_i-1d =5

d=

_{1;1,6;2,5;4;6,3;10,6}

d =1.6

Стандартталатын басты параметрдің өзгеру диапозоны, параметрдің ең кіші және ең үлкен мөлшерлерімен шектеледі. Диапозонды жіктеу не параметрлік қатарды тұрғызу деп екі қатар сандар арасындағы интервалдың өзгеру заңдылығын анықтауды айтады. Ерекше сандар белгілі заңдылыққа бағынатын сандардың қатарын түзейді. Мұндай қатарлар көп жағдайда арифметикалық және геометриялық прогрессиялар түрінде құрылады. Арифметикалық прогрессия б/ша қатынасы d =5(мысалы) бірақ қатар тұрған 2 санның қатынасы әр түрлі. Арифметикалық прогрессия кемшілігі біркелкі таралмайды.Сондықтан, геометриялық прогрессияны пайдаланамыз.ол біркелкі таралады.

18. Жүйеге келтіру, агрегаттау әдістері және принциптері.Жүйеге келтірудің мақсаты өнімнің көптүрлілігін жою және негізгі тұтынушының қажеттіліктерін қанағаттандыру. Агрегаттау әдісі жеке стандарттарды жүйеге келтірілген бөлшектер мен түйіндерден бұйымдарды, машиналарды, құралдарды және жабдықтарды құру және пайдалану әдісі. Мысалы, жиһаз өндірісіндегі 15 размерлі қалқалар мен 3 размерлі стандартты жәшіктерді қолданудағы элементтердің түрлі ком-бинациясынан 52 турлі жиһаз жасауға мумкіндік болган. Агрегаттау машина жасауда, радиотехникада өте көптен қолданылады. Машина жасаудың дамуы машиналар конструкцняларының күрделенуі мен жиі алмасуымен сипатталады. Көп мөлшерде тypjiі машиналар жобалау мен дайындау үшін бірінші кезекте әр бөлшек машинада белгілі бip функция атқаратындай машина конструкциясын байланысты емес құрастыру бірліктерге (агрегаттарына) болшектеу кажет. Бұл барлық машинаға байланыстырмай жұмысын тексере берегін өзіндік бұйым ретінде агрегаттарды дайындауды мамандандыруға мумкіндік береді.Агрегаттау әдісінің принциптері:Базалық агрегат: негізгі типтерді модификациялау есебінен жабдықтарды көбейту;Секциялау: геом-қ және функционалдық өзара ауыстырымдылықтың негізінде бұйымдарды жасауда деталдар мен түйіндерді көп қайтара қолданады;Модульді: радиоэлектронникада және робототехникалық кешендерде-үлкен агрегаттар базасында техниканы өндіру.

19. Озық стандарттау және кешенді стандарттау әдістері.Озық стандарттау әдісі

• стандарттау обьектілеріне тәжірибеде қол жеткеен деңгейге қарағанда жоғары талаптар орнату әдісі, яғни болашақта қолайлы болатын талаптарды орнату;

• перспективті стандарттарды жасау (болашақта оптималды болатын стандарттар)

• техникалық прогресске кедергі болмау үшін; өнімнің перспективті түрлерін стандарттау

• 70-90 ж.ж сатылы станрдарттар: әр сатыда өнім сапасына енгізу мерзімі дифференциалды түрде жоғары талаптардан тұратын бірнеше сатылар болды.3 саты1 дайын өнімге қойылатын талаптар2 жаңадан шығарылатын өнімге 3 перспективті өнімнің жоғары әлемдегі деңнеәге сәйкес талаптар.Мысалы, 1953 ж түрлі –түсті теледидарға орнатылған стандарт -----˃ 1957-1960 ж түрлі-түсті телевизорлар жасауға себп болды. Кешенді стандарттауда нақты мәселелерді оңтайлы шешу мақсатында кешенді стандарттау нысанының толық өзіне және де оның негізгі элементгеріне мақсат бағытында және жоспарлы өзара байланыстағы талаптар орнату мен қолдану іске асырылады. өнімдерге қолданыста - бұл дайын бұйымдар сапасына, оларға қажетті дайындайтын шикізат, материал және желінер бөлшектеріне, сондай-ақ сақтау жағдайлары мен тұтынуына (эксплуатация) өзінің деңгейі бойынша өзара байланысқан талаптар орнату мен қолдануды аткару.  20. Стандарттаудың негізгі құқықтары. Заңның негізгі мақсаты.ҚР-да стандарттаудың құқықтық негіздері 1 рет 1993 ж ҚР ''Стан-у және сертиф-у туралы'' заңында орнатылған.1999 ж ҚР ''Стан-у туралы '' жаңа заң қабылданды. 2003 ж 10 маусымда түбегейлі өзгеріп толықтырылды. Заңның негізгі мақсаты:

• Өнімнің қауіпсіздігі және сапа мәселесінде мемлекеттің және тұтынушының мүддесін мемлекеттік қорғауда

• Талаптар, ережелерді, нормаларды орнататын стандарттау б/ша нормативтік құжаттарды жасау мен қолдану арқылы процестер мен қызметтерге

• Міндетті талаптарды қолдану кезде олардың орындалуына мем-тік қадағалауда. Шараларды орнату

• 21. ҚР-ның мемлекеттік ст-у жүйесі және оның мақсаттары ҚР-ның мемлекеттік ст-у жүйесі - ҚР ст-у саласындағы жұмыстарды, соның ішінде өнім каталогтау жүйесін жүргізетін мемлекеттік басқару органдарының жеке және заңды тұлғалардың, ст-у жұмыстарын жүргізу ережелерін белгілейтін нормативті құжаттардың жиынтығы.ҚР МСЖ мақсаттары:

• Техникалық прогресті жылдамдату, қоғамдық өндірістің тиімділігін жоғарылату, еңбек өнімділігін жоғарылату;

• Сапаны жақсартып оптималды дәрежеде қамтамасыз ету;

• Өнімді жобалау мен өндірудегі мамандандыруды жоғарылату;

• Өнімге қойылатын талаптардың ел қауіпсіздігімен үйлесуін қамтамасыз ету;

• Жоғары сапалы тауарды экспорттау аясын кеңейту;

• Өндіріс қорын рационалды қолдану;

• Ресурстарды үнемдеу;

• Халықаралық бірлестікті дамыту;

• Денсаулықты сақтау.