Тақырыбы: Көркем мәтіндегі баяндау түрлері

Жоспары:

1.Көркем мәтінннің кеңістік және мезгілдік құрылымдары

2.Көркем мәтіндегі суреттей баяндау

3.Көркем мәтіндегі әңгімелеу

4.Көркем мәтіндегі ойталқы

Дәрістің мақсаты: Көркем шығарманың көркем құрылымы мен баяндау қабаттарын түсіндіру.

Мәтіннің қай түрінде де, соның ішінде көркем мәтінде де негізгі ой дамытылып, ол баяндау барысында ашылады. Орталық ойдың тарқатылу шеңбері, оның ізбе*-ізділігі мәтіннің композициялық құрылымын анықтайды.

Шындықтың адам санасында сәулеленуінің формалары сан алуан. Алайда, солардың ішінен негізгі екі құрылым айрықша ажыратылады, олар: кеңістік және мезгілдік құрылымдар, басқаша айтқанда, бірқалыпты, созылыңқы (экстенсивті) және ширыққан, шиеленісті (интенсивті) құрылымдар. Бір қалыпты құрылым кеңістік бойында орналасса, шиеленісті құрылым мезгілдік ендікте орналасады. Бір қалыпты құрылым қатарлас қатарлас объектілердің берік байланысынан тұрады да, шиеленісті құрылым себептестік, тамырластық байланыстармен сипатталады. Осы негізде монологтік сөйлеудің екі түрлі формасы ажыратылады: суреттеу (бірқалыпты құрылым) және әңгімелеу ( шиеленісті құрылым). Сөйтіп, шындық кеңістік пен уақыт ішінде өмір сүрсе, оның көркем шығармадағы бейнесі суреттеу мен әңгімелеу түрінде көрініс табады: Бұл екеуінен тыс, көркем шығарманың баяндау құрылымнан ойталқы формасын да ажыратып қарайды.

Сонымен, суреттеу, әңгімелеу, ойталқы – монологтық сөйлеудің құрылымдық-стилистикалық типтерін құрайды. Суреттеу – бейнелеудің кеңістіктегі дамуы болса, әңгімелеу – мезгілдік дамуы, ал, ойталқы – логикалық дамуы. Бұлардың көркем прозада таза түрде кездесуі сирек, көбінесе араласып келіп отырады. Осы баяндау типтерінің ерекшеліктері, бір-бірімен қатынасының сипаттары көркем проза тілінің дамуын белгілейді.

Суреттеу кеңістік қатынастағы құрылымның негізінде ұйымдасады. Әңгімелеу – эпикалық үлгідегі прозаның негізгі юаяндау формасы. Ойталқының заттық мазмұнын белгілі бір мәселенің (тақырыптың), ойлаудың логикалық дамуы, ізбе-ізділігі құрайды.

Бақылау сұрақтары:

1.Көркем мәтіннің композициялық құрылымына анықтама беріңіз.

2.Көркем мәтіндегі баяндау қабаттары және олардың түрлері.

3.Суреттей баяндаудың ерекшеліктерін айтыңыз.

4.Әңгімелей баяндаудың ерекшеліктері қандай?

5.Ойталқы баяндау туралы түсінігіңіз.

Пайдаланылатын әдебиеттер:

1.Сыздық Р., Шалабай Б., Әділова А. Көркем мәтінді лингвистикалық талдау. А., 2002

2. Қуандық Мәшһүр-Жүсіп Көркем сөздің құдыреті. Павлодар, 2000

3.Бобылев Б.Г. Стилистический анализ художественного и публистического текста. А., 1987

4. Иванова Г.П., Брандес О.П.Стилистическая интерпретация текста. Москва, 1991

5.Бабенко Л.Г., Казарин Ю.В. Лингвистический анализ художественного текста. Москва, 2003

Дәріс №15

Тақырыбы: Көркем мәтіндегі автор бейнесі

Жоспары:

1.Көркем мәтіннің модалдылығы

2.Сөз тудырушы, баяндау субъектісі және автор бейнесі ұғымдарының қарым-ұатынасы

3. Көркем мәтіндегі автор тұлғасы және оның көріну жолдары

Дәрістің мақсаты: Көркем мәтіндегі автор бейнесі, оның түрлері, жасалу жолдары туралы түсінік беру.

Мәтіннің тілдік ұйымдасуын зерделеуде «авторлық модалдылық» ұғымын зерттеуден тыс қалдыруға болмайды. Өйткені мәтінтүзу мен мәтінқабылдауда оның рөлі ерекше: ол мәтіннің барлық бірліктерін мағыналық, құрылымдық біртұтастыққа біріктіріп тұрады.

Сөйлем модалдылығы біршама зерттелген болса, мәтін деңгейіндегі модалдылықты сөз еткенде, автор мен оқырман арасындағы қарым-қатынасты, яғни қарым-қатынас актісі мәселесін қозғау керек болады.

Автор тұлғасын оның мәтіндегі көріну формалары арқылы қабылдау – екі жақты үдеріс, ол автор мен оқырман қарым-қатынасына негізделеді. Мәтін модалдылығы автордың мәтіндегі хабарланған жайға қатынасы, көзқарасы, ұстанымы, оқырманға жеткізуге бағытталған өзіндік құндылықтары ретінде анықталады.

Автордың көзқарасы, бағасыбейнелеудің өзіне сәйкесті тәсілдерін керек етеді. Ал олар әр автор үшін және мәтін түрлеріне қарай әр түрлі болады, олардың уәжділігі, мақсаттылығы айқын болып тұрады. Демек, оларды таңдау тілдік емес міндеттерге байланысты. Автордың хабарланған жайға көзқарасы болып табылатын жалпы модалдылық мәтінді жекелеген бірліктердің қосындысы емес, тұтас шығарма ретінде қабылдатқызады. Сондықтан жекелеген тілдік бірліктердің сапасын емес, олардың тұтастық құрамындағы қызметін анықтау қажет. Сонда автордың жекелік қатынасы, В.В.Виноградов айтқандай, «шығарма мәнінің тұтасқан, орталықтанған көрінісі» болады. «Ол шығарманың барлық тілдік құрылымының жүйесін біріктіреді». Бұдан шығатын қорытынды: мәтін тілдік бірліктердің жай ғана бірігуінен тұрмайды, сонымен қатар ол автордың мақсат, ниетіне орай, қарым-қатынас жағдайы мен автордың жеке ғылыми, интеллектуалдық, қоғамдық, адамгершілік, эстетикалық т.б. бағыттарына сәйкес келетін мазмұндық және формалдық элементтердің бірліген тұрады.Модалдылық категориясымен мәтіннің тағы бір мәнді белгісі – «автор бейнесі» ұғымы тығыз байланысты.

«Автор бейнесі» ұғымы оған қарағанда нақты және айқын болып келетін «сөз тудырушы», «баяндау субъектісі» деген ұғымдармен салыстырғанда анықтала түседі. Сөз тудырушы – баяндау субъектісі – автор бейнесі. Бұлар бірінен бірі туындайды, оның жоғары жағында автор бейнесі тұрады. Біріншісіне – шығарманы (газет мақаласы, ғылыми мақала, өлең) жазушы адам жатады. Бірақ сөз тудырушы автор жазуға отырғанда алдына белгілі бір мақсат қояды немесе тапсырма (өзіне-өзі немесе басқа біреуден) алады.

Бақылау сұрақтары:

1.Көркем мәтіндегі автор бейнесі деген не, оның басқа бейнелерден айрымашылығы?

2.Автор бейнесінің автордың өмірбаянынан айырмашылығы.

3.Автор бейнесінің авторлық модалдылық, баяндау субъектісі ұғымдарымен қарым-қатынасы.

4.Автор бейнесінің көріну жолдары.

Пайдаланылатын әдебиеттер:

1.Сыздық Р., Шалабай Б., Әділова А. Көркем мәтінді лингвистикалық талдау. А., 2002

2.Қуандық Мәшһүр-Жүсіп Көркем сөздің құдыреті. Павлодар, 2000

3.Бобылев Б.Г. Стилистический анализ художественного и публистического текста. А., 1987

4.Иванова Г.П., Брандес О.П.Стилистическая интерпретация текста. Москва, 1991

5. Бабенко Л.Г., Казарин Ю.В. Лингвистический анализ художественного текста. Москва, 2003

6.Виноградов В.В. Проблемы русской стилистики. М., 1981.

Н.4.02-02

Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі

Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университеті

БЕКІТЕМІН

ОӘК шешімімен

Төраға

А.К.Курманова

(қолы) (аты-жөні, тегі)

«28» тамыз 2015 ж.

Қазақ филологиясы кафедрасы

(кафедраның толық атауы)

Шалабай Бердібай

(автордың аты-жөні, тегі)