- •Курс бойынша емтихан сұрақтары
- •1. Тау кен кәсіпорындары аэрологиясының негіздері пәнінің мақсаты мен міндеттері. .
- •2. Кеніш ауасы. Кеніш ауасының құрамдас бөліктері.
- •3. Кеніш ауасының зиянды, улы және радиоактивті қоспалары.
- •4. Кен қазбаларымен қозғалысы кезіндегі ауа құрамының өзгеруі, ауаны ластаушы көздер.
- •5. Кеніштің газмолдылығы және газдылық немесе газтасмалдылық .
- •6. Абсолютті және салыстырмалы газмолдылық.
- •7. Газмолдылықты болжау.
- •8. Метан. Метанның физика-химиялық қасиеттері.
- •9. Шақтыларда метанның бөліну түрлері. Метанның шрк.
- •11. Кеніш шаңы. Көмір шаңдарының жану және жарылу (атылғыштық) қасиеттері мен себепкер факторлар.
- •12. Күкіртті және сульфидті шаңдардың атылыстары.
- •13. Шахтадағы көмір шаңдарының атылысына қарсы күресудің негізгі шаралары.
- •14. Қазбалардың сланцталуын және көмір шаңдарының күлділігін қадағалау.
- •16. Кеніштің жылулық режімі.
- •17. Кеніш ауасының қызу - ылғалдылық шамашарттары.
- •18. Кеніштің жылулық режімдерін реттеу.
- •19. Кеніш ауасын салқындату.
- •20. Аэростатика негізгі заңдары мен теңдеулері.
- •21. Аэродинамиканың негізгі заңдары мен теңдеулері.
- •22. Кеніштегі (шақтыдағы) атмосфералық қысым.
- •23. Қозғалыстағы ауа қысымының түрлері. Депрессия.
- •24. Энергияның сақталу заңы.
- •25. Ауа ағымының үздіксіз теңдеуі.
- •26. Ауа қозғалысының режімдеріне сипаттама беріңіз.
- •27. Кеніштегі ауа ағымының түрлері.
- •28. Кеніштердегі ауа ағымдарының ұқсастығы.
- •29. Аэродинамикалық кедергі заңдары.
- •30. Кен қазбаларының аэродинамикалық кедергілерінің бірліктері.
- •31. Желдетіс торабын есептеудің аналитикалық, графо-аналитикалық әдістері.
- •33. Эквивленнтік саңлау (аудан) және кеніштің ауа өткікізу қабілеті.
- •34. Шақты мен карьерлердегі табиғи тартылыс.
- •35. Тұйық қазбаларды желдету.
- •36. Тұйық қазбаларды желдетуге қажетті ауа мөлшерін анықтау
- •38. Кенішті желдету сызбалары және оларды таңдау.
- •39. Жалпы шақтылық ауа мөлшерін реттеу.
- •40. Қазбаларда ауаны бөліп реттеу.
- •41. Желдеткіш қондырғысының толық депрессиясын анықтау.
- •42. Желдеткіштің сипаттамасын салу.
- •43. Кеніштегі ауа жоғалымы (утечка) және олардың түрлері.
- •44. Кеніштегі ауа жоғалымын (утечка) реттеу.
- •45. Шақты, карьер желдетісін жобалау.
- •46. Орталықтандырылған желдету сұлбасы, оның артықшылығы мен кемшіліктері.
- •47. Қапталдық желдету сұлбасы, оның артықшылығы мен кемшіліктері.
- •48. Күрделі аралас желдету сұлбалары, артықшылығы мен кемшіліктері.
- •49. Тұйық қазбаларды жалпы кеніштің қысымы арқылы желдету.
- •50.Тұйық қазбаларды жергілікті желдеткіштермен желдету.
- •51.Карьерді табиғи желдету сұлбалары.Оларды қолдану аймағы.
- •14.1 Сурет. Карьерді қазудың әр түрлі кезеңдерінде табиғи желдетуді есептеу сұлбалары.
- •52. Шақты желдетісінің тәсілдері мен сұлбалары.
- •53.Карьерді желдетудің экономикалық шамашарттарын есептеу.
- •54.Карьерді желдетудің тураағысты (прямоточный) сұлбасында желдетуге қатысатын ауа шығынын анықтау.
- •14.2 Сурет. Желдетудің тура ағысты (прямоточный) сұлбасы.
- •55. .Карьерді желдетудің қайта айналмалы (рециркуляциялы)сұлбасында желдетуге қатысатын ауа шығынын анықтау.
- •14.3 Сурет. Желдетудің қайта айналмалы (рециркуляциялы) сұлбасы
- •56.Карьердегі зиянды қоспаларды шығару.
- •57. Кенішті, шақтыны желдетуге қажетті ауа мөлшерін анықтау.
- •58.Жалпы шақтылық қысымды анықтау.
- •59.Кеніштегі желдетіс жүйесін бақылау, қадағалау.
5. Кеніштің газмолдылығы және газдылық немесе газтасмалдылық .
Кеніштің газмолдылығы. Кеніштің газмолдылығы жекеленген бір қазбаға, өнім беретін бөлімше (учаске) аралығында, жылдам бөлініп шығуымен сипатталады. Ол екі түрлі болады:
а) Абсолютті газмолдылық Qаб. Барлық қазбаларда белгілі уақыт аралығында бөлініп шыққан газдың салмағы немесе көлемі (м3/мин), ол мына теңдеумен анықталады:
Qаб = Qш (Ск - Сн )/100, м3/мин (2.2)
мұнда Qш – кенішке түсетін ауаның көлемі, м3/мин; Ск –кеніштен шыққан ауа ағышаларындағы (струя) газдың мөлшері,%;
б) салыстырмалы газмолдылық (Qсал) – деп белгілі бір уақыт аралығында бөлініп шыққан газ құрамының көлемінің өндірілген 1 т немесе 1 м3 тау жынысына қатынасын айтады, оны мына теңдеумен анықтайды (м3/т),
Qсал = Qаб /А, м3/т (2.3)
мұнда А- кеніштің қуаты (өнімділігі), м3/мин.
Негізі газдың молдығы бос жыныспен пайдалы қазбаның газтасымалдау қасиеттеріне тікелей қатысты.
Газдылық немесе газтасмалдылық деп табиғи түрде бұзылмаған 1 т немесе 1 м3 шыңтастағы сақталған газдың көлемін айтады. Бұл көрсеткіш жыныстың пайда болу жағдайына байланысты:
6. Абсолютті және салыстырмалы газмолдылық.
а) Абсолютті газмолдылық Qаб. Барлық қазбаларда белгілі уақыт аралығында бөлініп шыққан газдың салмағы немесе көлемі (м3/мин), ол мына теңдеумен анықталады:
Qаб = Qш (Ск - Сн )/100, м3/мин (2.2)
мұнда Qш – кенішке түсетін ауаның көлемі, м3/мин; Ск –кеніштен шыққан ауа ағышаларындағы (струя) газдың мөлшері,%;
б) салыстырмалы газмолдылық (Qсал) – деп белгілі бір уақыт аралығында бөлініп шыққан газ құрамының көлемінің өндірілген 1 т немесе 1 м3 тау жынысына қатынасын айтады, оны мына теңдеумен анықтайды (м3/т),
Qсал = Qаб /А, м3/т (2.3)
мұнда А- кеніштің қуаты (өнімділігі), м3/мин.
7. Газмолдылықты болжау.
. Бос жыныстар мен кендер магымалық (қортылған, бөлшектенген газды зат) түрде пайда болса, олардың газ жинақтау қасиеттері төмен; себебі оларда кеуектілігі, газ өткізгіштігі, жұту қабілеті (поглащение, сорбция) өте төмен болады және бұларда газдың мөлшері аз, көбіне осы аталмыш жыныстарда газ көбіне тектоникалық бұзылыс аймақтарында жинқталады. Мұндай жыныстарда азот, көміртегі қышқыл газы, сутегі, аз көлемде метан және оған ұқсас (гемологи) түрлері, гелий, аргон және т.б. газдар кездеседі.
2. Тұнба немесе шөгінді жыныстар (осадочные) өте жағары кеуектілігімен, газөткізгіштігімен және жұту қабілетінің күштілігімен сипатталады, сондықтан бұларда газдың мөлшері өте көп болады (мысалы тас көмірдегі газдың мөлшері 50 м3/м3 жетеді). Бұл жыныстарда сутекті көмір газы, көмір қышқыл газы, азот, сутекті күкірт, күкіртті газ, аммиак, сутегі, көміртегінің шала тотығы, өте сирек кездесетін газдар қоспасы кездеседі.
3. Нығыздалып химиялық құрамы өзгерген (метаморфические) жыныстарда (кварцит, мрамор, гранит, мыс кендері, т.б.) газдылық жағынан шөгінді және магматикалық жыныстардың ортасында болады.
Көмір шахталарында абсолютті газмолдылық 200 м3/мин дейін барады, ал салыстырмалы түрі - 250 м3/т, алтын алатын кеніштерде Qабсл = 2,5 м3/мин, көп металды шахталарда Qабсл= 0,5 м3/мин болып келеді.