58.Жалпы шақтылық қысымды анықтау.

Ауаның қозғалып жүруі үшін ауа қысымының өзгеруі ауаны сыртқа шығаратын оқпан аузында желдеткіштің көмегімен қысым айырмасын төмендету (раз­режение) арқылы жасалады. Осының әсерінен желдеткіштің механикалық жұмысы есебінен оқпан аузындағы қысымның мәні Р₂ мөлшерге дейін азаяды, ол сырттағы атмосфералық қысымнан Р_а кем болады. Осы жағдайда шахтаның қысым айырмасы h мына өрнекпен анықталады,

h = р_а - р₂ (10.2)

Әр уақытта тау-кен қазбаларының кез келген нүктесіндегі ауа қысымы атмосфералық ауа қысымынан төмен (< р_а). Сондықтан, алғашқы уақытта, егер желдеткіш тоқтап қалса, ауа сырттан тау-кен қазбаларын атмосфералық қысым Р_а мен шахтадағы қысым айырмасының әсерінен қазбаларға түсе береді. Мұны газды шахталарда қолданудың өте зор маңызы бар, себебі мұндай жағдайда тау-кен қазбаларында қысым арта бастайды да, қазбалардың газдану үдірісін баяулатады.

Шахтаның қысым айырмасы (депрессия h) айдама және сорма желдеткіштері арқылы пайда болған қысымдар айырмасы бойынша анықталады.

H = P₁ - P₂ (10.3)

Күрделі желдету тәсілінде шахтадағы ауаның қысымы жер бетіндегі атмосфералық қысымға тең аймақ пайда болады. Әрине, осы аймақпен жер бетіндегі қысым екеуінің өзгеруі болмайды (демек қысым айырмасы нөлге тең). Соның әсерінен ауа жүретін арна болғанымен осы аймақтағы ауа қозғалысқа түспейді. Сондықтан, күрделі желдету тәсілі бос кеңістіктермен жарықшақтар арқылы пайда болатын қосымша ауа сорылуы мен ауа жоғалымын азайтьш немесе оларды жою үшін қолданылады.

59.Кеніштегі желдетіс жүйесін бақылау, қадағалау.

Шахтадағы шаң-тозаң шараларын орындауға жауапкершілік желдетіс және еңбек қорғау (ЖЕҚ) бөліміне жүктеледі. Өте қажет болған жағдайда шахта мен карьерлерде еңбек қорғаудан бақылау жұмысын жүргізетін бөлімше құрылуы мүмкін. ЖЕҚ басқармасы және бөлімше бастықтары, еңбек қорғау жөнінде, кемінде айына бір рет (БҚЕ) нақты шамашарттардың дәлділігін, шаңмен күресте қолданылатын тәсіддер мен құралдардың мөлшерлі жағдайға сәйкестігін бақылайды. Бөлімшенің тау-кен мамандары және ЖЕҚ негізінен шаңмен күресу құралдарының дұрыс жұмыс істеуін (бұзылмай) олардың дұрыс қолданылуын, шаң-тозаңға қарсы жүргізілетін шаралардың технологиясын сақтау жұмыстарын бақылайды. Шаң-тозаңды бақылау негізгі тау-кен қазбаларында ауа шаңдылығын тұрақты (лезде бақылау), әр түрлі тау-кен қазбаларындағы ауа шаңдылығын (аракідік бақылау) уақыт өте келе бақылау және екі валентті бос кремний қышқылының құрамын анықтаудан тұрады. Лезде бақылауда автоматтандырылған П-101 пішінді шаң өлшегіш қолданылады. Ал аракідік (периодический) бақылауда арнайы шаң өлшегіш немесе сорма АЭРА аспабы қолданылады. ЖЕҚ бөлімшесінде ауа шаңдылығын есепке алып отыратын арнайы жорнал болады, ол құжат 10 жыл бойы сақталады. Шахтаның бас инженері кемінде жылына бір рет ауа шаңдылығы жөніндегі деректерге талдау жасап отырады, одан шаңдылықтың БҚЕ бойынша рұқсат мөлшерінен аспауын, егер көп болса оны азайту шараларын қарастырады.

60.Кеніштегі шаң желдетіс қызметі. Кеніштік шаң желдетіс қызметі.

Көмір және қатты кендер кеніштерінің (шақты, карьер) желдетілуі уақыт пен кеңістіктің шамашарттарының динамикасымен сипатталады. Сондықтан кеніштерді желдету жүйелі түрде бақыланып отыруы керек. Біріңғай қауіпсіздік ережесі (БҚЕ) бойынша жүйелі (тұрақты) бақылауға желдетудің мына шамашарттары жатады:

- қазбалар және желдетіс арнасы арқылы өтетін ауаның жылдамдығы мен шығыны;

- оттегі мен көмірқышқыл газдарының жиынтығы (қосылымы);

- газды шахталардағы метан газының жиынтығы;

- өздігінен жануға бейім кендердегі көміртегінің шала тотығы;

- көмір шахталарында атылыс жұмыстарынан кейін ауа құрамын сараптау кезіндегі азот қышқылының жиынтығы;

- аккумуляторды іске қосу үңгіріндегі сутегінің жиынтығы;

- ауаның қызуы 20°С-ден артық болғанда, оның салыстырмалы ылғалдылығын анықтау.