59 Билет

1 Адаптивтік реттеуіш принципі

Өзінің жұмыс режимін өзгерту мүмкіндігіне тәуелді реттегіштер екі сыныпқа бөлінеді: детерминирленген және күйге келтірумен — экстремалды және адаптивті. Детерминирленген реттегіштер реттеу процесінде өзінің параметрлерін өзгертпейді, ал экстремалдылар — объектінің шығыс шамаларының оптималдық мәнін үздіксіз іздейді. Адаптивті реттегіштерде, объектінің жұмыс істеуі кезінде оның сипаттамаларының өзгеруі кезінде реттеудің оптималды сапасына жету мақсатында параметрлерді күйге келтіру жүргізіледі.Автоматты реттегіштер көптеген жағдайларда өте күрделі құрылғы болады. Дегенмен кез-келген реттегішті оның құрылымына, реттегіште қолданылатын энергияның түріне және басқада факторларға тәуелсіз белгілі бір функцияларды атқаратын жеке элементтерге бөлуге болады. Кейде осы элементтердің кейбіреуі реттегіштің құрамына кірмейді немесе басқа элементтермен бірлеседі. Кез-келген реттегіш, қандай бір түрде болмасын, төменде келтірілген негізгі элементтерден тұрады (1 сурет).Өлшеуші элементтер немесе датчиктер Д реттеу процесінде реттелетін шама Х немесе негізгі ауытқушы әрекетті Ғ өлшеу үшін қызмет атқарады. Өзінің құрылысы бойынша әртүрлі болатын датчиктер, кейде жеке күрделі аспаптар бола алады. Одан өзге, олар автоматты реттеуші жүйелердегі олардың жұмысының ерекшелігімен шарттала отырып, бірқатар спецификалық талаптарды қанағаттандыруы қажет. Датчиктердің бірінші түрлендіргіштері тікелей объектіге орналастырылады О, сондықтан олардың ыңғайлы габаритте және массада, механикалық әсерлерге жоғары тұрақтылығы, агрессивті және шаңдалған орталарда сенімді жұмыс істеуі және т. б. болуы қажет.

1 Сурет. Реттеудің автоматтық жүйесінің функционалды сұлбасы.

Өлшегіш элементтер шығысты жүйенің келесі элементтерінің жұмысы үшін қолдану ыңғайлы болатын ақпараттық сигналдар беруі керек. Бұл талаптың орындалуы үшін өлшегіш элементтің құрамына қосымша түрлендіргіш қосу қажет, ол өлшенетін шаманы талап етілетін физикалық табиғаттың сигналына түрлендіреді. Ақпараттық сигналдардың түрлері келесідей сыныпталады: энерге­тикалық (аналогтық электрлік, пневматикалық және гидравликалық, дискретті электрлік және пневматикалық) және заттық (перфокарталарда, перфотаспаларда, жазу мен басуға арналған бланктерде, магнитті элементтерде). РАЖ (АСР) қолданылатын ақпараттық сигналдардың параметрлері сәйкес мемлекеттік стандарттармен регламенттеледі.

2 Реле.

Реле басқарушы тізбек параметрлерінің белгілі бір мәнге жетуі кезінде, бір немесе бірнеше басқарушы тізбектерді әрекетке келтіретін қарапайым автоматты құрылғы болып табылады. Автоматты басқару, реттеу, қорғау, оқшаулау мәселелері әртүрлі текті релелер көмегімен шешіледі. Кез – келген реле үш негізгі бөлімнен тұрады: өлшеуші, аралық және атқарушы. Сондықтан көптеген реле жоғарыда қарастырылған датчиктерден, оларға атқарушы бөлімді қосу жолымен алынуы мүмкін.Автоматика жүйелерінде электромеханикалық релелер (электромагниттік, электродинамикалық, магнитоэлектрлік және басқ.) кең қолданыс тапқан, онда кіретін электр шамасының өзгерісі, электрлік контактілерді тұйықтауға және ажыратуға келтіретін якордың механикалық қозғалысын тудырады. Соңғы уақыттарда жанаспалы және жанаспайтын электрондық релелерде кеңінен қолданылуда.Тұрақты және ауыспалы токтың электрмагниттік релесі болып айрықшаланады. Өз кезегінде тұрақты ток релесі бейтарапты және полярланған болып бөлінеді. Бейтарап реле оның орамасы арқылы өтетін екі бағыттағы тұрақты ток бойынша бірдей әрекетке түседі. Полярланған реленің әрекеті ток бағытына тәуелді болады.Электромагниттік реленің құрылысы мен қосылу сұлбасы 16, а, б суреттерде кескінделген. Реле орамалы W электромагнитті көрсетеді, ол арқылы 1₁ ток өтеді. Іске қосылу тогінің белгілі бір шамасында I_і.қ. электромагнит жүрекшесіне С якорь Я тартылады. Бұл кезде басқа электрлік тізбектің контактысы К₁ рычагпен Р және күштеме бойынша R_күш тұйықталады, ток өтеді I₂. Контакт K₂, керісінше, өзінің тізбегін токсыздандырып ажырайды.Реле қуатты күшейткіш болып табылады: ораманың алғашқы тізбегінде W ток 1₁ өту кезінде қуат Р₁ шығындалады_, ал контактілердің екінші тізбегінде ток өту кезінде — Р₂ қуаты P₁ қарағанда біршама жоғары._. Сонымен, аз қуатты көз Р₁ көмегімен күштеме кедергісіне R_h біршама үлкен қуаттың берілуін басқаруға болады.