3Фотоколориметриялық газталдағыштар.
Талдаудың абсорбциялық-спектралдық әдісіне негізделген бұл аспаптарда, спектрдің (0,4<л<0,76 мкм) көрінетін диапазонының сәулеленуі қолданылады. Олар индикаторлық ерітіндіде суланған таспада түсті реакцияға түсетін, әртүрлі газдардың микроконцентрациясын үздіксіз немесе кезеңді өлшеуге арналған. Ондай газдардың қатарына күкіртті газ, күкіртсутегі, хлор, аммиак, озон, азот оксиді және басқалары жатады.
Фотоколориметриялық газталдағыштың типтік түрі болып әмбебап фотометр табылады, сұлбасы 38 суретте келтірілген. Аспаптың әрекеттену принципі, эталонды жарық ағынымен таспадағы дақтың химиялық реакциясы нәтижесінде боялғаннан шағылған жарық ағынының шамасының салыстырылуына негізделген. Дақтың боялу қарқындылығы газ қоспасындағы анықталатын компоненттің концентрациясына тәуелді. Осы типтегі газталдағыштың әртүрлі газдарды анықтау үшін қолданылуы, талданатын компонентпен өзара әрекеттесу кезіндегі түсті реакцияны тудыратын индикаторлық ерітіндінің таңдалу мүмкінділігімен шартталған.
Жұмысшы фотоэлемент Ф1 (46 сурет) таспада 1 шағылған жарық ағынымен жарықталады, салыстырмалы элемент Ф2 — Л қыздыру шамының ағыны. Жарық ағыны салыстырмалы жарық каналында тоқтатылған диафрагмамен Д теңестіріледі.
46 Сурет. Фотометрдің өлшеуші сұлбасы.
Фотоэлементтер катожтық қайталаушы КҚ шамының басқарушы торына қосылған. Анықталатын компоненттің талданатын газ қоспасында болмауы кезінде жарық ағыны мен фотоэлементтердің Ф1 және Ф2 фототоктары теңдей. Катодтық қайталауыштағы басқару торындағы потенциалдар бірдей және ЭК электронды күшейткіштің кірісіндегі кернеу нөлге тең.
57 Билет
1 Жылулық газталдағыштар.
Газ қоспасының жылуөткізгіштігі лқос оны құрайтын компоненттер концентрациясына тәуелді Сi және негізінен аддитивтік ережесіне бағынады, яғни:
n
лқос = ∑ Сiлi (70)
i=1
мұндағы лi - концентрациясы Сi. газ қоспасының i-ші құрамасының жылуөткізгіштігі. Егер газ қоспасының компоненттерінің бірінің жылу өткізгіштігі басқа компоненттердікінен едәуір ерекшеленетін болса, онда жалпы жылуөткізгіштік қоспаның осы компонентінің мөлшерінің өзгеруімен анықталады. Салыстыру үшін, төменде металлургиялық өндірісте ең жиі қолданылатын, 0 0С кезіндегі газдардың жылу өткізгіштігі [алымы,102 Вт/(м 0С)], және газдардың эылуөткізгіштігінің ауаның жылуөткізгіштігіне қатынасы (бөлімі) келтірілген:
Ауа............. 2,44 / 1,0
Сутегі........ ....... 17,2/7,15
Метан ........ 3,06/1,25
Оттегі............. 2,46/1,013
Азот......... 2,42/0,996
Көміртегі оксиді .... 2,34/0,96
aммиак..... 2,17/0,89
Аргон ........ 1,66/0,684
Күкірт оксиді ....... 0,854/0,35
Хлор......... 0,786/0,323
Көптеген газдардың жылу өткізгіштігі ауа жылу өткізгіштігінен біраз ерекшеленетіні көрініп тұр, демек, олардың мөлшері термокондуктометриялық газталдағыштармен анықтала алады. Бұл кезде компоненттердің алдын ала бөлінуі қажет, мысалы шығатын газдарды СО2-ге талдау кезінде сүзу арқылы SО2 және жағу арқылы Н2 аласталады. Одан өзге, газдық қоспа мұздатқыштарда суытылады.
Термокондуктометриялық газталдағыштарда салыстырмалы жылу өткізгіштік талданатын газдық қоспаның жылуөткізгіштігі мен ауаның жылуөткізгіштігін салыстыру жолымен өлшенеді.
Термокондуктометриялық газталдағыштың сұлбасы 43 суретте кескінделген. Сұлба екі теңеспеген көпірлерден тұрады: өлшейтін 1 және салыстырмалы 2, олар трансформатордың Т әртүрлі орамаларынан ауыспалы токпен қоректенеді. Сезімталды элементтер R1 және R3 5-10 Ом кедергімен платиналы шиыршық түрінде шыны баллондарда болады, сол арқылы арнайы сорғымен талданатын газ қоспасы айдалады. R2 және R4 өлшейтін және R6, R8 салыстырмалы көпірлердің сезімталды элементтері жабық шыны баллондарда талданатын компонент мөлшерімен болады, ол аспаптың шкаласының бастауына сәйкес, ал элементтер R5 және R7 – шкала соңына. Ауыспалы ток платина спиральді 100-120 0С температураға дейін қыздырады.
