- •1)Басқару жүйесін енгізу тиімділігі қалай есептеледі?
- •2)Электромагнитті шығын өлшеуіштер.
- •38 Сурет. Электромагниттік шығын өлшеуіш:
- •1)Тұрақты қысым құламасының шығын өлшеуіштері.
- •2)Электромагнитті шығын өлшеуіштер.
- •38 Сурет. Электромагниттік шығын өлшеуіш:
- •3)Түсті пирометрлерінің әрекеттену принциптері.
- •23 Сурет. Түсті пирометрдің блок-сұлбасы.
- •1) Магнитті күшейткіштердің әрекет принципі.
- •8 Сурет. Екі дроссельді және кері байланысы бар магниттік күшейткіштің сұлбасы
- •2) Электромашиналық күшейткіштердің әрекет принципі.
- •6 Сурет. Электронды шамды күшейткіштің сұлбасы мен оның сипаттамасы:
- •3) Сыйымдылықты манометрлер.
- •1) Инфрақызыл сіңіргішті газталдағыштар
- •2) Ультракүлгін сіңіргішті газталдағыштар
- •44 Сурет. Оптика – акустикалық газталдағыштың принципиалды сұлбасы.
- •45 Сурет. Ультракүлгін сіңіргіш газталдағыш сұлбасы.
- •3) Электромашиналық күшейткіштердің әрекет принципі.
- •6 Сурет. Электронды шамды күшейткіштің сұлбасы мен оның сипаттамасы:
- •1)Шығынды өлшеуге арналған аспаптар сыныптамасы.
- •2)Әрбір реттегіштің қандай негізгі элементтері болуы керек?
- •3)Қателік сигналы қалай жасалады?
- •1)Температуралық шкалалар, температураны өлшеуге арналған аспаптардың сыныптамасы.
- •2)Электр кедергілі манометрлер.
- •3)Кеңею термометрлер әрекетінің принциптері.
- •1) Көрсеткіш шынылар мен қалытқылы деңгей өлшеуіштер
- •33 Сурет. Тұйықталған ыдыстар үшін қалытқылы деңгей өлшеуіш.
- •34 Сурет. Уб-п типті буйкалы деңгей өлшеуіштің сұлбасы.
- •2) Ионизациялық манометрлер.
- •3) Пьезоэлектрлік манометрлер.
- •32 Сурет. Пьезоэлектрлік манометр сұлбасы.
- •1)Калориметриялық шығын өлшеуіштер.
- •2)Сұйықтар мен газдар мөлшерінің жылдамдықты және көлемдік санауыштары.
- •3)Электромагнитті шығын өлшеуіштер.
- •38 Сурет. Электромагниттік шығын өлшеуіш:
- •1)Тұрақты қысым құламасының шығын өлшеуіштері
- •2)Кеңею термометрлер әрекетінің принциптері.
- •3)Электромагнитті шығын өлшеуіштер.
- •38 Сурет. Электромагниттік шығын өлшеуіш:
- •1)Пьезоэлектрлік манометрлер.
- •32 Сурет. Пьезоэлектрлік манометр сұлбасы.
- •2)Өлшеуге және өлшеу аспаптарына анықтама беріңіз.
- •3)Кип құрылымдық сұлбасын түсіндіріңіз.
- •41 Билет
- •31 Сурет. Электрлік кедергінің манганиндік манометрі.
- •2. Сандық реттегіштер
- •33 Сурет. Тұйықталған ыдыстар үшін қалытқылы деңгей өлшеуіш.
- •34 Сурет. Уб-п типті буйкалы деңгей өлшеуіштің сұлбасы.
- •42 Билет
- •1.Белсенді кедергілі датчиктердің әрекеттебелсенді кедергілі датчиктердің әрекеттену принцптері
- •3 Сурет. Белсенді кернеу датчиктері және олардың сипаттамалары.
- •2. Сыйымдылықты датчиктер.
- •5 Сурет. Сыйымдылықты датчиктер.
- •3. Электромагниттік шығын өлшеуіштер.
- •38 Сурет. Электромагниттік шығын өлшеуіш:
- •42 Билет
- •1. Импульсті реттегіштердің әрекеттену принципі
- •2. Өлшеуге және өлшеу аспаптарына анықтама беріңіз.
- •44 Сурет. Оптика – акустикалық газталдағыштың принципиалды сұлбасы.
- •43 Билет
- •10 Сурет. Модуляторлардың сұлбасы мен сипаттамалары
- •44 Билет
- •1.Оптикалық пирометрлерінің әрекеттену принциптері
- •1 7 Сурет. Өлшеу жүйесінің құрылымдық сұлбасы.
- •45 Билет
- •18 Сурет. Манометрлік термометрдің принципиалдық сұлбасы.
- •19 Сурет. Кедергі термометрінің конструкциясы:
- •20 Сурет. Кедергілі термометрлі теңестірілген көпірдің сұлбасы
- •1 Қысымның ауыспалы құламасының шығын өлшеуіштері.
- •37 Сурет. Қысым құламасы ауыспалы шығын өлшеуіштер сұлбасы:
- •40 Сурет. Калориметриялық шығын өлшеуіштің принципиалды сұлбасы
- •1 Қысымды өлшеуге арналған сұйықтық аспаптар.
- •25 Сурет. Құбыршалы сұйықтық манометрлер сұлбасы
- •2 Термоэлектрлік термометрлер.
- •3Киип сезімталдығы
- •1Қателік сигнал қалай жасалады.
- •2Индуктивті датчиктер
- •16 Сурет. Электромагниттік реленің құрылғысы (а) және қосу сұлбасы (б).
- •1 Ионизациялық манометрлер
- •2 Реттегіштер сыныптамасы
- •54Билет
- •1 Ультрадыбысты шығын өлшеуіштер
- •3 Күшейткіш сыныптамасы
- •55 Билет
- •1 Магнитті күшейткіштер.
- •7 Сурет. Дроссель сұлбасы (а) және оның сипаттамалары (б).
- •8 Сурет. Екі дроссельді және кері байланысы бар магниттік күшейткіштің сұлбасы
- •9 Сурет. Электромашиналық күшейткіш сұлбасы.
- •56 Билет
- •1 Өлшеу бірлігі. Қысымды өлшеуші аспаптар сыныптамасы.
- •2 Шығынды өлшеуге арналған аспаптар сыныптамасы.
- •3Фотоколориметриялық газталдағыштар.
- •46 Сурет. Фотометрдің өлшеуші сұлбасы.
- •57 Билет
- •1 Жылулық газталдағыштар.
- •43 Сурет. Термокондуктометриялық газталдағыштар сұлбасы.
- •2 Фотоколориметриялық газталдағыштар.
- •46 Сурет. Фотометрдің өлшеуші сұлбасы.
- •3 Электромагниттік шығын өлшеуіштер.
- •38 Сурет. Электромагниттік шығын өлшеуіш:
- •58 Билет
- •1 Өлшеуге анықтама
- •3 Реттегіш
- •59 Билет
- •1 Адаптивтік реттеуіш принципі
- •1 Сурет. Реттеудің автоматтық жүйесінің функционалды сұлбасы.
- •2 Реле.
- •3 Электромагниттік шығын өлшеуіштер.
- •38 Сурет. Электромагниттік шығын өлшеуіш:
- •16 Сурет. Электромагниттік реленің құрылғысы (а) және қосу сұлбасы (б).
54Билет
1 Ультрадыбысты шығын өлшеуіштер
Қозғалыстағы ортада ультрадыбыстың таралу жылдамдығы осы ортадағы ультрадыбыстың өзінің жылдамдығы мен өлшенетін ортаның қозғалысының орташа жылдамдығының қосындысымен анықталады. Егер тербеліс ағын қозғалысы бағытында таралса, онда ағын жылдамдығы v жоғары болған сайын олар берілген нүктеге тезірек жетеді.Шығынды өлшеу үшін екі әдіс қолданылады. Біріншісі – ағынның бағытымен және оған кері бағытта таралатын ультрадыбысты тербелістің фазалық ығысуының айырмасын өлшеуге негізделген. Мұндай аспаптар фазалық шығын өлшеуіштер деп аталады. Екінші әдіс ағынның бағытымен дәл келетін және оған кері бағытталған ультрадыбысты тербелістердің импультерінің қайталану жиілігінің айырмасын өлшеумен қорытындыланады. Бұл аспаптар жиілікті шығын өлшеуіштер деп аталады.Фазалық шығын өлшеуіштің принципиалды сұлбасы 39 суретте кескінделген. Генератор Г сәулеленетін пьезоэлементтерге И1 және И2, жиілігі 1 МГц және амплитудасы 20 В жуық, ультрадыбысты тербеліске түрленетін, үздіксіз синусоидалды электрлік тербеліс береді. Соңғысы сұйық ағынынан өте отырып, сәйкес қабылдаушы пьезоэлементтерге түседі П1 және П2, оларда, араларындағы жылдамдықтары пропорционал фазалар айырмасымен синусоидалды кернеу тудырады. Пьезоэлементтердің П1 және П2 әрқайсысы өзінің күшейткіштері арқылы У1 және У2 фазалық детекторға ФД сигнал береді, онда фаза бойынша салыстырмалы кернеулер жалпы тиелетін резисторда қосылады. Қосынды кернеу ағын бойынша және оған кері өтетін тербелістер арасындағы фазалардың ығысуына тәуелді болады. Өз кезегінде фазалардың ығысуы уақыт айырмасына пропорционал. Фазалық детектордың кернеуі ары қарай стандартты сигналға түрленеді және қайтармалы аспапқа ҚА беріледі
2 Температуралық шкалалар, температураны өлшеуге арналған аспаптардың сыныптамасы. Екі температура шкаласы кеңінен қолданылады: абсолютті термодинамикалық және халықаралық тәжірибелік. Термодинамикалық шкаланың есептелу басы болып абсолюттік нөл нүктесі таңдалған, ал жалғыз реперлік нүкте ретінде, 273,16 К тең, судың үштік нүктесі қабылданған. Дегенмен термодинамикалық шкала тәжірибелік кең қолдау тапқан жоқ, өйткені газдық термометрлер көмегімен оны жүзеге асыруда үлкен қолдану қиыншылықтары туды.Өлшеу кезінде ең ыңғайлы болып халықаралық тәжірибелік температуралық шкала табылады (МПТШ), ол заттардың фазалық тепе-теңдігі температураларының қалпына келтірілу қатарына негізделген (негізгі реперлік нүктелер). Негізгі реперлік нүктелер арасындағы интервалдардағы температуралар, эталондық аспаптардың көрсетулері мен халықаралық тәжірибелік температуралық шкала арасындағы байланысты белгілейтін, интерполяциялық теңдеулермен анықталады. Негізгі реперлік нүктелер температуралардың —259,34-дан (тепе-теңдікті сутегінің үштік нүктесі) 1064,43 °С дейін (алтынның қату нүктесі) диапазонында орналасады. МПТШ-да температуралар интервалы —259,34-тан 630,74 °С дейін кедергінің эталонды платиналы термометрі бойынша көрсетіледі, ал 630,74-тан 1064,43 °С дейінгі интервал — эталонды платинородийлі-платиналы терможұпта.1064,43 °С жоғары температура МПТШ-да Планк заңы бойынша анықталады. Температура МПТШ бойынша t арқылы белгіленеді, ал сандық мәні °С белгісімен қосарлана жазылады. Абсолюттік термодинамикалық температура Т мен халықаралық тәжірибелік шкала бойынша температура t арасында келесі қатынас бар: Т = t + 273,15 К.Температураларды өлшеудің жанама және жанамасыз әдістері бар. Бірінші жағдайда аспаптың сезімтал элементі өлшеу объектісімен сенімді жылулықты жанасу қамтамасыз етілуі керек: бұл жерде температураны өлшеудің жоғарғы шегі қолданылатын сезімтал элементтердің ыстыққа беріктігі мен химиялық тұрақтылығы шектелген. Ал аспаптың сезімтал элементін өлшеу объектісімен сенімді жылулықты жанастыру қиын болған кезде, өлшеудің жанамасыз әдісі қолданылады. Термометр деп температураның белгілі функциясы болып табылатын, оны сигналға түрлендіру жолымен температураны өлшеуге арналған құрылғыны (аспапты) атайды. Әрекеттену принципіне тәуелді температураны өлшеуге арналған аспаптар келесі топтарға бөлінеді:
Кеңею термометрлері, әрекеттену принциптері температураға тәуелді сұйықтың көлемінің (сұйықтық) немесе қатты денелердің (биметалдық және дилатометриялық) сызықтық мөлшерлерінің өзгеруіне негізделген. Мұндай термометрлермен өлшеу шегі —190-ден +600 °С дейін құрайды.
Манометрлік термометрлер, температураға тәуелді шектеулі көлемде болатын сұйықтың, булы сұйықты қоспаның немесе газдың қысымдары өзгереді. Олар температуралардың —50 -ден +630 °С дейінгі шектерінде температураларды өлшеу кезінде қолданылады.
Электр кедергісі термометрлері, температураның өзгеруімен әртүрлі материалдардың электрлік кедергілерінің өзгеруіне негізделген. Бұл жағдайдағы температураны өлшеу шегі – 200-ден + 650°С дейін металдық және – 90-нан + 180 °С дейін кедергінің жартылай өткізгішті термометрлері үшін (термисторлар).
Термоэлектрлік термометрлер (терможұптар), әрекет істеу принципі , әртекті термоэлектродтар-өткізгіштерден немесе жартылай өткізгіштерден тұратын, тұйықталған тізбек дәнекерінің бірінің температурасы өзгерген кездегі электрқозғалтқыш күштің пайда болуына негізделген. Олар —50-тан +2500 °С дейінгі температураны өлшеу үшін қолданылады. Жоғарыда аталған термометрлер температураны өлшеуге арналған жанама аспаптар қатарына жатады.
Температураны жанаспайтын аспаптармен өлшеу үшін сәулелену пирометрлері қолданылады, оларға жататындар:а) бөлшекті сәулелену пирометрлері (жарықтылықты, оптикалық), температураға тәуелді дененің монохроматикалық сәулелену қарқындылығының өзгерісіне негізделген. Өлшеу шектері 800-ден 6000 °С дейін;б) түсті пирометрлер, температураны 200-ден 3800 °С дейін у которых измерение температуры в пределах от 200 до происходит за счет измерения отношения интенсивностей излучения на двух длинах волн;в) радиациялық пирометрлер, қыздырылған денелердің сәулеленуінің толық қуатын өлшеуге негізделген. Өлшеу шектері 20-дан 2000 °С дейін.