1 Қысымның ауыспалы құламасының шығын өлшеуіштері.

Бу мен газ сұйығының шығынын өлшеу кезінде қысымның ауыспалы құламасының шығын өлшеуіштері қолданылады, олардың әрекеті тұрақты қиманың тарылу құрылғысындағы қысымның құлауына негізделген. Тарылту құрылғысына дейінгі және кейінгі статикалық қысымның айырмасы (қысым құламасы) дифференциалдық манометрмен өлшенеді және шығын шамасы болады. Тарылтқыш құрылғы ретінде диафрагмалар мен соплалар қолданылады: ең кең тараған диафрагма (37 сурет) келтірілген. Ағын, диафрагма саңылауынан өте отырып, сығылады, жәнеде оның ең үлкен сығылуы диафрагманың II-II қимада өтуінен соңғы инерция салдарынан жүреді. Содан соң ағыншаның кеңею шамасына қарай құбырдағы қысым жоғарылайды, бірақ өзінің бастапқы шамасына жете алмайды, өйткені қайтымсыз қысым жоғалымы өтеді д_р, ол әртүрлі жергілікті кедергіні жеңуге кетеді. Диафрагмадағы қысымның өзгеруі статикалық қысымның (потенциалдық энергияның) динамикалық қысымға (кинетикалық энергияға) өтуімен түсіндіріледі. Егер сұйық сығылмайды және оның диафрагмаға дейінгі және кейінгі тығыздығы өзгермейді десек, онда ағыншаның үздіксіздігі шартынан жазуға болады:

s₁ v₁₌ s₀ v₀₌ s₂ v₂ мұндағы s_1, s_0, s₂ - I-I қимадағы құбырдың көлденең қимасының аудандары, II-II қимадағы ағынның ең тар бөлігіндегі диафрагма саңылауы сәйкесті, м²; v_1, v₀, v₂ — осы қималардағы сұйықтың жылдамдықтары, м/с.

37 Сурет. Қысым құламасы ауыспалы шығын өлшеуіштер сұлбасы:

1 - диафрагма; 2 - дифманометр; 3 – ағыс ұзындығы бойынша х қысымның өзгеру қисығы; 4 — ағынның v сызықтық жылдамдығының өзгеру қисығы; Р₁' және Р₂' - ағын ортасының қысымы; Р₁ және Р₂ - құбыр қабырғасы жанындағы қысым.Бернулли заңына сәйкес, үйкеліс шығынын есепке алмай анықтаймыз:

P₁ + (v₁²с/2) = Р₂ + (v₂²с /2) (63)

мұндағы P₁ және Р₂ — I-I және II-II қималардағы статикалық қысымдар, Па; v₁²с және v₂²с- сол қималардағы динамикалық қысымдар; с-сұйықтың тығыздығы, кг/м³.

Қысымның ауыспалы құламасы әдісі бойынша шығынды өлшеу үшін стандартты тарылтқыш құрылғылар қолданылады: нормалданған диафрагмалар мен соплалар, сонымен қатар Вентури сопласы. Нормалды стандартты диафрагма диаметрі D>50 мм құбырлар үшін қолданылады. Ол кіріс жағынан үшкір цилиндрлік ұшы бар, ары қарай 30—45° бұрышпен жасалған, дөңгелек орталықтандырылған саңылаулы жұқа дискіні көрсетеді (29 сурет). Құбырлардың диаметрлері 500 мм және одан үлкен диафрагмалар конустық кеңеюсіз жасалады. Диафрагма қалыңдығы Е 0,05 D₂₀ аспауы керек, ал цилиндрлік саңылаудың ұзындығы е 0,005 D₂₀ < е < 0,02D₂₀ шартты қанағаттандырады.

2 Калориметриялық шығын өлшеуіштер. Бұл шығын өлшеуіштердің әрекеті, ағын жылдамдығына пропорционал қыздырғыштан өлшеуішке газ ағынымен тасымалданатын жылулық энергиясын өлшеуге негізделген. Калориметриялық шығын өлшеуіштің сұлбасы 40 суретте келтірілген. Құбырда қыздырғыш R_қ орналастырылған, ол токтың тұрақтандырылған көзінен U_т және қыздыруға дейінгі және кейінгі температуралар айырмасын өлшеуге арналған электрлік кедергілер термометрлерінен R_t1 және R_t2 қоректенеді. Термометрлер тұрақты регистирлі Rl, R2 және реохордпен R_р теңестіруші көпірдің өлшеуші сұлбасында екі жанаспалы иықтар түзейді. Көпірдің қоректену диагоналына cd қоректену кернеуі U₀ сыртқы көзден беріледі. Өлшеуші диагоналға ab нөл аспап НП қосылған.

39 сурет. Фазалық ультрадыбысты шығын өлшеуіштің принципиалдық сұлбасы.Калориметриялық шығын өлшеуіштің жетістігі болып табылатындар: өте аз шығындарды өлшеу мүмкіндігі, тіпті ішкі диаметрі 2—3 мм құбырлардағы; жоғары дәлдіктік (қателік 0,5 – 1 % құрайды); өлшеу диапазонының кеңдігі (10 : 1) және бүлкілді (соққылы) ағындар шығынын өлшеу мүмкіндігі.