42 Билет

1. Импульсті реттегіштердің әрекеттену принципі

2. Өлшеуге және өлшеу аспаптарына анықтама беріңіз.

Өлшеу деп техникалық құралдар көмегімен тәжірибелік жолмен физикалық шамалар мәнін табуды атайды. Өлшеу процесі кезінде шаманы өлшеу бірлігімен салыстырады, ол өлшенетін шамамен тектес болуы керек.

Өлшеуіш аспаптар бақылаушы тікелей қабылдай алатын нысандағы өлшеуші ақпарат сигналдарын шығарады.

Е гер өлшенетін ақпарат бақаланатын бірнеше нүктесінде немесе басқару жүйелерінде қолданылатын болса, онда екіншілікті аспап бір немесе бірнеше беретін түрлендіргіштерден 8 тұра алады. Бірнеше беретін түрлендіргіштер алғашқы аспапта бола алады.

Көрсететін аспапта есептеуші құрылғы қозғалмайтын шкаладан және соның бойлығымен жылжитын тілді нұсқаушыдан тұрады. Қозғалыстағы, әншейінде айналатын шкалалы және қозғалыссыз нұсқамалы аспаптар сирек қолданылады.

Өлшеуші аспап көрсеткішінің тұрақтылығын сипаттайтын түрлендірме деп өлшенетін шаманың бір нақты мәні үшін турада, керіде жүріс кезіндегі аспап көрсеткішінің экспериментті алынған ең үлкен айырмасы аталады. Қателік сияқты, түрлендірме де өлшеудің жоғарғы шегінен пайызбен бағаланады немесе аспаптың шкаласының диапазонымен. Өлшеуші аспаптардың түрлендірмелері әртүрлі механикалық құбылыстар салдарынан пайда болады: тіректердегі үйкелістен, кинематикалық буындардағы люфттерде, қозғалыстағы жүйенің массасының әсерінен және т.б.

Қателіктер оның пайда болуына байланысты келесі категорияларға бөлінеді: 1) кездейсоқ; 2) жүйелі; 3) дөрекі; 4) динамикалық

3. Ультракүлгін сіңірілудің газталдағыштары Бұл аспаптардың әрекеті сынаптың, хлopдың, күкіртсутектің, азот оксидінің және бірқатар басқа заттардың буларының спектрдің (л<0,4 мкм) ультракүлгін бөлігінде жұтуға сипатты сызықтарының болуына негізделген. Заттың концентрациясы ультракүлгін сәуленің жұтылу шамасы бойынша анықталады.Ультракүлгін жұтудың екі каналды газталдағышының сұлбасы 45 суретте келтірілген. Жоғары жиілікті генератордан 11 қоректенетін сынапты шамның 1 сәулеленуі салыстырмалы және жұмысшы оптикалық каналдарға түседі. Жұмысшы каналда

сәулелену жарықсүзгіш 3, линза 4, жұмысшы камера 5 арқылы өтеді және фотоэлементке түседі.

44 Сурет. Оптика – акустикалық газталдағыштың принципиалды сұлбасы.

Жұмысшы камераға талданатын газ қоспасы үздіксіз беріліп отырады. Жоғарғы оптикалық каналда, линзадан 4, жарық сүзгіштен 3 және салыстырмалы фотоэлементтен 6 өзге, жұмысшы камера 5 арқылы бақыланатын газ қоспасы өту кезінде шкаланың нөлін кезеңді орнықтыру үшін қызмет ететін жартылай мөлдір пластина 2 орнадластырылған. Фотоэлементтер 6 және 7 қоректену блогімен 10 көпірлі сұлбаға ендірілген. Көпірдің өлшенетін диагоналына электронды күшейткіш 8 қосылған. Талданатын газ қоспасындағы сынап буының пайда болуы кезінде жұмысшы өлшеуші каналда ультракүлгін сәуленің бір бөлігі жұтылады, ол магнилі фотоэлементпен 7 тіркеледі, соның салдарынан көпірдің тепе-теңдігі бұзылады. Баланстанбаған өлшеуші диагоналда пайда болатын сигнал электронды күшейткіш арқылы реверсивті қозғалтқышқа әсер етеді (РҚ) 9, ол жаңа тепе-теңдік түсу кезеңіне дейін реохордты R_р ығыстырады. Сонымен бірмезгілде реохордтың қозғалтқышымен аспап шкаласы бойлығымен көрсеткіш жылжиды. Аспаптың сезімталдығы 0,001 мг/м³ құрайды, жылдам әрекеттенуі 10 секунд. Өлшеу диапазоны 0-0,3 және 0-2 % құрайды. Негізгі қателік 5 % тең.