2.Тамақтанудың негізгі ережелері

• Аш адам бір жапырақ нан мен суды да қанағат тұтады. Бұл орайда оның тәбеті жоғары болады. Ал, ашқарақ адамға келсек, ол алдына келгеннің бәрін опыруға дайын. Мұндайда халықтық медицина ондай адамдарға белгілі рацион, кесікті кесте, тамақты қанағатықпен тұтыну керектігін ұсынады.

• Асқазан өз қажетін алды делік. Бірақ, тәбет басылмай тұр. Бұл тағамның дәмді әзірленгендінен де болады. «Өзі тойғанмен, көзі тоймай тұрғанын қараша» деген қызғаныш осыны білдірсе керек. Көптеген әдебиеттерде асқазан жартылай бос болуы керек деп жазылады. Бұл ас қорыту процесін жеңілдетеді. Екіншіден, тақыл – тақыл тағам қабылдауға мүмкіндік береді. Адамның тәбеті мен оның асқа деген құмартулығын артырады дейді.

• Тойып тамақ ішуге болмайды. Тағамның мөлшері, оның сапасы, қабылдау кестесі, гигиена ережесі және қолайлылық этикасымен реттелуі керек. Тамаққа деген тәбетіңіз болмай тұрып, ас қабылдамаңыз. Тамақтану тәртібі дегеніміз – ас қабылдауда белгілі бір уақытқа бағыну, сондай - ақ тамақтану кезінде астың мөлшерін және мәзірін сақтау деген ұғымды білдіреді.

3.Тамақтану процесінің принциптері

Тамақтану режиміне мына төмендегі принциптер енеді.

• Бірінші, тамақтану барысында тәуліктік кесте белгілеу.

• Екінші,тәулігіне бір - екі рет қана тамақтану дұрыс емес, белгілі мөлшерде үш – немесе төрт рет тамақтану керек.

• Үшінші,тамақ құнарлы болғаны жөн. Себебі, адам ағзасы дұрыс қабылдайтын, оны асқазан еш қиындықсыз қорытатын тағам түрлері, яғни белок, майлар, витаминдер, минералды заттарға бай болғанын адам өзі таңдай алуы шарт. Бұл ретте дәрігер - диетологтың да кеңесі артық болмайды. Тәуліктік ас мәзірі әртүрлі болуы керек. Тамақтану кезінде адам өзінің ас қабылдау қабілеті, көңіл - күйіне баса назар аударғаны жөн. Кей ретте тамақ жеңіл жүрсе, кей ретте ол керісінше бұл процесті бәсеңдетеді.Мұны мамандар физиологиялық процесс деп те атайды.

Асқазан  ішілген тамақтан  шамамен 4 сағат шамасында  босайды, сол  себепті  тамақ  ішудің  арасы 3-3,5 сағаттан  кем  және 4-4,5 сағаттан  аспасын.Тамақты  жиірек ішкен  сайын  асқазан –ішек  жолдары жұмысының ырғағы  бұзылады. Егер тамақ ішу аралығында үзіліс  өте үзаққа  созылып  кетсе, онда  күшті  ашығу сезімі  туындайды және  оны  қанағаттандыру үшін  көп  тамақ ішу  қажет болады, бұл да асқазанның  қорытуын  киындатады.

Тамақтану режиміне мына төмендегі принциптер енеді.

Бірінші, тамақтану барысында тәуліктік кесте белгілеу.

Екінші, тәулігіне бір - екі рет қана тамақтану дұрыс емес, белгілі мөлшерде үш – немесе төрт рет тамақтану керек.

Үшінші, тамақ құнарлы болғаны жөн. Себебі, адам ағзасы дұрыс қабылдайтын, оны асқазан еш қиындықсыз қорытатын тағам түрлері, яғни белок, майлар, витаминдер, минералды заттарға бай болғанын адам өзі таңдай алуы шарт. Бұл ретте дәрігер - диетологтың да кеңесі артық болмайды. Тәуліктік ас мәзірі әртүрлі болуы керек. Кей ретте тамақ жеңіл жүрсе, кей ретте ол керісінше бұл процесті бәсеңдетеді.Мұны мамандар физиологиялық процесс деп те атайды.

Калориялар

• 11-13 жас аралығындағы  балалар үшін– 2850 кал.

• 14-17 жас аралығындағы  ұл балалар үшін– 3150 кал.

• 14-17 жас аралығындағы  қыз балалар үшін–2750кал.

• Студент жастар үшін– 3300 кал.

• Студент қыздар үшін– 2800 кал.

• Спортсмен әйел адамдар – 3500-4000 кал.

• Спортсмен ер адамдар – 4500-5000 кал.

• Қарт аналар үшін– 2000 кал.

• Егде  ер адамдар үшін – 2200 кал.

Оқушылардың тамақтану тәртібі

• Бірінші және екінші ауысымда оқитын оқушылар үшін  тамақтанудың типтік тәртібі 

• Бірінші  ауысым 

• 7.30 - 8.00 Үйдегі таңғы ас

• 10.00 - 11.00 Мектептегі ыстық таңғы ас

• 12.00 - 13.00 Үйдегі немесе мектептегі түскі ас

• 19.00 - 19.30 Үйдегі кешкі ас

Екінші ауысымда

• 8.00 - 8.30 Үйдегі таңғы ас

• 12.30 - 13.00 Үйдегі түскі ас (мектепке кетер алдындағы)

• 16.00 - 16.30 Мектептегі ыстық тамақ

• 19.30 - 20.00 Үйдегі кешкі ас

Дұрыс тамақтануды қалыптастырудың ғылыми негіздемелері. Қышқылды-сілтілік теңгерімді сақтаудың сегіз ережесі

Қышқылдататын, сілтілететін және қышқыл азық-түліктерді дұрыс ара қатынаста қолдануға жағдай жасайтын ас мәзірін құрудың негізгі төрт ережесі бар. Ал зат айналымы бұзылған адамдар үшін бұған тағы төртеуін қосуға болады.

1 ереже. Ас ешқашан да тек қышқылдататын тағамдардан құрылмауы тиіс, онда міндетті түрде сілтілететін құрам бөлшектер болғаны абзал. Түскі ас мәзіріне тек ет пен макарон немесе балық пен күрішті қосып, артынан торт пен кофе тұтынуға кеңес берілмейді, өйткені бұл – қышқылдататын тағамдар. Міндетті түрде көкөністерді қосу керек (салат, шикі және пісірілген көкөністер). Әрине, көкөністер тағамда кездеседі, бірақ олардың мөлшері тым аз болғандықтан жағымды әсері байқалмайды.

2 ереже. Ас қабылдағанда сілтіленетін азық-түліктер қышқылдататындарға қарағанда көбірек болуы тиіс. Негіздемелерден тұратын азықтар мен қышқылдататын тағамдардың арасындағы қатынас мөлшері сілтіленетін астың пайдасына қарай жасалуы керек. Сонда қышқыл ішек пен тіндерде зарарсызданады да, ағза өзінің ішкі қорларына жүгінбейді.

3 ереже. Ағза неғұрлым қышқыл болып, зат алмасу процесі бұзылса, сілтіленетін азықтардың саны соғұрлым көп болу керек.

4 ереже. Тек сілтіленетін көкөністерден құрылған диетаға отыруға болады, бірақ көп уақытқа емес (1-2 апта). Тек сілтіленетін астан (көкөністер, картошка, банан, шикі бадам және т.б.) құрылған диетаны үнемі сақтауға болмайды, бұл жағдайда ағзаға ақуыз жетіспейтін болады. Мұндай тамақтану тәртібіне ағзада қышқылдану процесі күрделі болған кезекте және одан туындаған аурулар ушыққан жағдайда болса ғана ұстанған пайдалы.

5 ереже. Тек жемістерді жеу мен йогурттарды ішу – қажетсіз шара, өйткені ағзаға келіп түскен қышқылдардың көп бөлігі сілтілік өнімдермен бейтараптандырылмайды. Сонда ағза негіздемелерді тіндерден алады. Бұл жағдайда адам өзінде ауырсынуды сезінеді: кенеттен жігері кемиді, шаршау, қалтырау, қышыну, буындардағы ауырсыну сияқты белгілер пайда болады. Келесі азық-түліктерде жаңа піскен жемістермен бірге қолдануға мүмкіндік беретін негіздемелер бар: майсыз ірімшік, кілегей, бадам (шикі), банан, салат жапырағы, шикі және піскен көкөністер қоспасы.

6 ереже. Қышқылдататын және қышқыл өнімдерді қолдану ағзаның зат алмасу даралығына негізделеді. Қышқылдарға тым сезгіш келетін адамдар голден алмасының жартысы оларға жеткілікті, ал антоновка алмасының ширегі тым көп екендігін жақсы біледі.

7 ереже. Өте қышқыл тағамдарды жиі жеуге болмайды. Оларды белгілі бір мөлшерде әрі белгіленген уақыт аралығында тұтыну керек. Уақытынан бұрын желінген жеміс өзімен бірге қосымша қышқылды әкеледі, сондықтан ағза өзінің жұмсалған негіздік қорларына күш сала бастайды. Егер олар жетіспейтін болса, қышқылды-сілтілік теңгерім бұзылады.

8 ереже. Қышқыл өнімдерді ағза оларды тұтынуға дайын болған кезде жеген абзал. Араб мақалы былай дейді: апельсиндер таңертең алтыннан, түсте күмістен, ал кешке қорғасыннан тұрады. Ал зат айналымы бұзылған адамдарға бұл мақалды керісінше оқуға болады: апельсин мен жемістер таңертең олар үшін қажетсіз, ал кешке қарай пайдалы болып табылады.

Осы сегіз ережені қолдана отырып, денсаулық жағдайын жақсартуды әрі қышқылды-сілтілік теңгерімді сақтау мақсатында бұдан былай да дұрыс тамақтану арқылы салауатты өмір салтын сақтап қалуға әбден болады. Адам ағзасы қоршаған ортаның физикалық, химиялық, биологиялық факторларыныңәсерін сезінеді. Қазіргі уақыттақоршаған ортаның техногендік сипаттағы өнімдермен ғаламдық ластануы байқалуда. Сондай - ақ адамдардың дұрыс тамақтанбауы, дәрі - дәрмектерді көп пайдалануы, тұрмыста санитарлық – гигиеналық талаптардың сақталмамауы түрлі аурулардың дамуының негізгі себептері болып табылады.

ІІ. Тамақ арқылы жұғатын ауруларды алдын алу жолдарын сұрау.

Сұрақ - бізден, жауап - сізден. 1. Ішек жұқпалы аурулары қалай жұғады? (Қайнатылмаған су ішкенде, жуылмаған, тазартылмаған жеміс - жидектер жегенде т. б) 2. Бұл аталған аурудың алдын алу қалай жүзеге асырылады? (Жеке бастың гигиенасын қатаң сақтау керек) 3. Сальмонеллаза ауруына адам қалай шалдығады? (Пісірілмеген сүтті, етті, сапасыз жасалған салаттарды т. б пайдаланған кезде) 4. Ботулинус микробы қайда тез көбейеді? (Тұрып қалған балықтарда, дұрыс стерилизацияланбаған консервілерде)

Жұқпалы аурулар - жұқпалы (инфекциялық) аурулар ерте заманда-ак олардың жаппай таралуы мен ауыр түрде өтуін сипаттайтын әр түрлі атаулармен белгілі болды (індет, жаппай аурулар). Дизентериядан сақтан!

Жаз айлары басталысымен жұқпалы жедел ішек аурулары тұрғындар арасында жиі көбейетіні мәлім. Жедел ішек аурулары, сальмонеллез, дизентерия тазалық болмаған әрі тағамды тазалап жумағандықтан пайда болады. СЭС деректері бойынша, соңғы 5 жылдың көлемінде республикада жыл сайын 23.000-нан аса ішек инфекцияларының жедел асқынған жағдайлары тіркелді. Болған оқиғаның 75 пайызға жуығы жас балалардың үлесінде. Жедел ішек ауруы үлкен жұқпалы аурулар тобына жатады. Олардың ішінде ең кең тарағаны – дизентерия.

Дизентерия — сау адамға ауру адамнан жұқтыру арқылы пайда болатын жұқпалы ауру. Дизентерия таяқшасы су қоймаларында, азық-түліктерде, топырақта, ауру адамдардың нәжісімен ластануы арқылы пайда болады.

Жедел ішек инфекциялары (диареялар) — бұл ішек-қарын жүйесінің жұқпалы аурулары. Балалар арасында жеке және қоғамдық гигиена шараларын сақтамаған кезде жұғады. Балаңызда жедел ішек ауруларының (диареяның) алғашқы белгілері байқалса, дереу учаскелік дәрігермен байланысыңыз. Дәрігер келгенше 1 пакет регидронды 1 литр қайнаған суға ерітесіз, 3-5 минут сайын балаға 1 шай қасықпен ішкізесіз. Егер регидрон жоқ болса, қанттың тұздалған қоспасын үй жағдайында дайындауға болады: 7 шай қасық қант, 1 шай қасық тұз, 0,5 шай қасық лимон қышқылын 1 литр қайнаған суға ерітіп, әр 3-5 минут сайын 1-2 қасық бересіз, сосын 5-7 сағаттан кейін нәтижесі білінеді. Тұрғындардың жедел ішек инфекцияларымен сырқаттануы, қоршаған орта температурасының жоғарылауы, сүт-ет, көкөністердің, жеміс-жидектердің тез бұзылуы себеп болады.

Дизентериядан сақ болыңыздар! (Жаднаманы таратып беру)

Белгілeрі: жалпы әлсіздік, тәбетінің нашарлауы бас ауруы және температураның 38-39 С дейін көтерілуі; бірнеше сағаттан кейін: құсу, асқазанның қатты ауруы, іштің өтуі, дененің қалтырауы белгілері пайда болады.

Ботулизм ауруы - бұл тамақтан уланудың ауыр түрі, уақытында дәрігерге көрінбесе өлімге әкеліп соқтыруы мүмкін. Көбіне үй жағдайында дайындалған қолдан жапқан саңырауқұлақ, баклажан, көкөніс салат, ет, балық консервілерін пайдаланғаннан болады. Белгілері – әлсіздік, іш ауруы, құсудың пайда болуы, көз алды торланып, бұлдырайды, бір нәрсе екеу болып көрінеді, ішкен асы тамақтан өтпей, шашалады, жұтыну қиындайды, даусы қарлығып, мұрын арқылы сөйлейді. Аурудың алдын алу мақсатында базар, сауда нысандарынан, белгіленбеген сауда орындарынан үй жағдайында дайындалған, қолдан жапқан консервіленген саңырауқұлақ, көкөніс салат, ет, балық өнімдерін сатып алуға болмайды. Консервіленген салаттарды пайдаланған кезде сақтайтын , пайдаланатын уақыт мерзімін қараңыз, қақпағы күмпиген (бомбаж) салаттарды пайдалаңбаныз. Үй жағдайында ет, балық, саңырауқұлақ консервілемеген дұрыс. Жеміс-жидек, көкөніс консервіленген кезде оларды жақсылап жуып, тазасын, бүлінбегенін пайдаланыңыз.

Сары ауру Санитариялық ережелерді сақтамай дайындаған тағам өнімдері, сондай-ақ вирусты гепатит ауру адамдар дайындап, таратқан тағамдар да осы ауруға ұшыратады. Сары ауру адам организмін бүтіндей зақымдайды. Бірақ өзгерістер бауырда өтеді. Алғашқы үш аптада аурудың ещқандай белгілері білінбейді. Мұны жасырын инкубациялық кезең деп атайды. Зақымданған адамның асқа тәбеті нашарлайды, ішінің оң жағы және төс етегі тұсы ауырады, ішектің бұзылғандығы байқалады. Дәл осы кезеңде дәрігерге қаралу өте маңызды, дәрігер зерттеу тәсілдерінің көмегімен диагнозды дұрыс қойып, ем береді және режим диета белгілейді, асқынудың алдын алады.

«Тамақ және ауру» тақырыбының бекіту сұрақтары. 1. Жеміс - жидек пен көкөністі міндетті түрде қандай сумен жуу қажет.(Қайнаған сумен) 2. Ағзада қандай элемент жетіспесе қан аздық (анемия) пайда болады?(Темір) 3. Кез келген уақытта тамақ ішу асқазан қышқылын көбейтіп, қандай ауруға әкелуі мүмкін.(Асқазан жарасы ауруына) 4. Көшеде тамақ пісіріп сатып тұрған сатушыдан не себепті тамақ алып жеуге болмайды? (Санитарлық талап сақталмауы мүмкін, тамақтан улану, ішек инфекциясына ұшырау қаупі жоғары болғандықтан) 5.Ағзада қандай элементтің жетіспеуінен тіс ауруы –тіс жегісі пайда болады?(Фтор)

 ІІІ. Қазақтың ұлттық тағамдарының ерекшелігі.

Қазақ халқы барлық уақытта өзінің қонақжайлылығымен және ұлттық асханасымен ерекшеленеді. Сондықтан болар халықта «Жер танимын десең атың болсын, ел танимын десең асың болсын» деген мақал бар. Мал шаруашылығымен айналысқан ата-бабамыздың негізгі асы ет пен сүт болған.

 

Ұлттық тағамдар: қазақша ет, айран, қатық, бауырсақ, таба нан, шалап, шұбат, май шелпек, қаттама, қазы, қарта , қымыз , балқаймақ талқан, тары, жал –жая, кілегей, қаймақ, жент (қоспа), сорпа, борша, құрт, сары май,  майсөк (майтары), жөргем ,шұжық сүзбе, уыз, ірімшік бидай, сірне , ми палау, құйрық-бауыр, қуырдақ т.б.

Қазақтың ұлттық салт-дәстүрлері.

 

Бекіту сұрақтары.

1. Қойдың ұшасы қалай бөлінеді? (қойдың басы, жамбас, ортан жілік, асықты жілік, жауырын, тоқпан жілік, кәрі жілік, төс, белдеме, сүбе, қабырға, бұғана, беломыртқа, құйымшақ, мойын).

2. Төсті кімге тартады? (Күйеу бала)

ІҮ. Э және ҚСН Экономика деген не? Экономиканы табиғатпен салыстыруға болады. Экономика да, табиғат та объективті. Экономика заңдары, табиғат заңдары сияқты объективтік сипат алады. Егер табиғатты түсінбесек, табиғат байлығын игере алмаймыз. Экономика да солай. Егер экономиканы жақсы білсек, ол бізге байлық, пайда әкеледі. Экономика – бұл үй шаруашылығын басқару өнері дегенді білдіретін көне грек сөзі, Экономика – бұл үй шаруашылығын басқару өнері дегенді білдіретін көне грек сөзі, өте қарапайым түрде айтатын болсақ, экономика дегеніміз - өзіміздің тұрмысымыз.  Базарға шыққанда сіз кімнің тауарын аласыз, кімге сатасыз, қанша аласыз, бәрін есептеу – экономика. Мамандық тандар кезде сіз ойланасыз, қай мамандық қөғамға көбірек керек, қай мамандық халыққа көбірек қажет – сіз она да есептейсіз, күнделікті өмірде қандай мамандарға сұраныс көп, дәрігер ме, экономист пе; заңгер ме, оқытушы ма, инженер ме – мұны білу де – экономика, яғни экономиканы білмесек, тұрмысымыз төмендей береді.   Экономика сіз өмірге келген күннен баста ақ сіздің өміріңізге араласа бастайды. Жігіт үйленеді, қыз тұрмысқа шығады, кішкентай мемлекет пайда болады. Ал кішкентай мемлекетіңіздің шаруашылығын басқару үлкен өнер. Сонымен сіздің күнделікті тұрмысыңыздың бәрі экономикадан тұрады. Шет елдерде жастар үйленген кезде некелік контракт жасайды. Кәдімгі екі мемлекет сияқты. Ол контрактіде көп мәселе қаралады. Болашағымыз бала десек, сол некелік контрактіде баланың болашағына дейін ойластырылған. Біздің елде бұл жоқ. Яғни ұрпаққа нені қалдырымын, ұрпағым нені жалғастырады деп ойлау да-экономика. Ал ұрпақ үшін күрес, ұрпақ үшін еңбек ету, өмір сүру ол да экономика, себебі сіз баланы жеткізу үшін, аяғынан тұрғызу үшін, көп нәрсені есептейсіз, сіз ауырмауды ойлайсыз, шаршамауда ойлайсыз, бала үшін өзіңіздің күшті болуыңызды ойлайсыз, сонымен өзіңізді ойлау, денсаулығыңызды ойлау – бәрі де экономика. Тағы да қысқа айтар болсақ, экономика байлыққа, бақытқа, таныштыққа барар жол.

Қаржы (фр. finance, лат. finantia— аяқтау, төлем туралы бұйрық; қолма-қол ақша, табыс) — мемлекеттің аймақтардың, шаруашылық жүргізуші субъектілердің, заңи және жеке тұлғалардың ақшалай қаражатының құралуы, бөлінуі, қайта бөлінуі, пайдаланылуы үдерісін сипаттайтын іргелі, қорытындылаушы экономикалық санат(категория), осы үдеріс барысында туындайтын ақша қатынасы; ақшалай қаражаттың қозғалысына байланысты мемлекет, кәсіпорындар мен ұйымдар, салалар, аймақтар, жекелеген азаматтар арасында пайда болатын экономикалық қатынастардың жиынтығы. Қаржы санаты қоғамдық-саяси және әлеуметтік-экономикалық жүйені көрсетеді, осы жүйе жағдайында және құрамында қаржы жүйесі әрекет етеді. Ақша қатынастары қаржы қатынастарын қалыптастырады, бірақ ақша қатынастарының бәрі бірдей қаржы қатынастары болып табылмайды, тек олардың ақшалай қаражат қорларының жоспарлы түрде құралуымен, бөлінуімен, пайдаланылуымен байланысты бөлігі ғана қаржы қатынастары болып табылады, мысалы, жеке тұтынуға, айырбастауға жұмсалатын ақшалай қаражат (бөлшек сауда тауар айналымы, көлік, коммуналдық, тұрмыстық, ойын-сауық қызметтеріне, сондай-ақ қоғамның жекелеген мүшелері арасындағы сатып алу-сату үдерістеріне жұмсалатын ақша енгізілмейді). Қаржы қоғамдық өндірісті басқарудың экономикалық әдістерімен тығыз байланысты, олардың құрамына кіреді, экономиканы басқарудың барлық жақтарына ықпал етеді.Мемлекет пен кәсіпорындар арасындағы, кәсіпорындардың (фирмалардың) арасындағы қаржы қатынастары маңызды рөл атқарады. Алғашқы жағдайда олар мемлекеттік бюджетке төлемдер, салалық не аумақтық деңгейлердегі ұйымдардың түрлі қорларына аударымдар жүйесін қамтиды, екінші жағдайда өндірістік кәсіпорындардың арасындағы, сондай-ақ материалдық-техникалық жабдықтау, бөлшек сауда, қызмет көрсету саласы ұйымдарының арасындағы өзара байланыстарды қамтиды. Қаржының құрылымы мен мазмұны түрлі елдерде түрліше. Экономикасы бір орталықтан басқарылатын елдерде мемлекеттік қаржы, мемлекетгік бюджет пен бюджетг тыс қорлардың құралуы айқындаушы орын алады. Мұнда қаржыны өзі ЖІӨ мен ұлттық байлықтың бір бөлігін бөлу және қайта бөлу үдерісінде туындайтын ақша қатынастары ретінде сипатталады. Нарықтық экономикасы дамыған елдерде жалпы мемлекетгік, қоғамдық мұқтаждарға, әлеуметтік мақсаттарға пайдаланылатын мемлекеттік қаржының, мемлекеттің кірісі мен шығысын бюджеттендірудің елеулі рөлі сақталады. Алайда қаржы қызметінің негізгі салмағы қаржы ресурстарын бір орталықтан бөлуден тауарлардың, орындалатын жұмыстардың, көрсетілетін қызметтердің еркін нарығының тұрақты жұмыс істеуін қамтамасыз етуге, салық, баж, есеп мөлшерлемелері, жәрдем қаражат, көмек қаржы, үлестеме, басқа да қаржы тұтқалары арқылы нарықтық қатынастарды реттеуге ауысады. Шаруашылық жүргізуші субъектілердің: кәсіпорындардың, коммерциялық фирмалардың, компаниялардың, банкілердің, жекеше кәсіпкерлердің қаржы ресурстарын дербес пайдалануы мүмкіндігі айтарлықтай артады

Білімді бекіту

Не білемін?	Не білдім?	Не білгім келеді?

Бағалау. Үйге тапсырма беру: № 17-18 бет 53-56 оқу, «Тамақ пен ауру» эссе, қауіпсіздік ережелерін қайталау, мәнжазба (Э және ҚСН)

Сабақ № 2

Сабақтық тақырыбы: Еттің тағамдық құнарлылығы. Бірінші тамақтарды дайындау технологиясы. Көженің түрлері. Өндіріс факторлары. Сабақтың мақсаты: - оқушыларға еттің тағамдық құнарлылығы туралы жалпы түсінік беру, алған білімдерін жетілдіру. - теориялық білімдерін сарамандық жұмыс кезінде қолдана білуге үйрету, оқушыларды өз бетінше ізденуге дағдыландыру, ой- өрісін дамыту; - оқушыларды үйден өз бетімен жұмыс жасауға қызықтыру, ұқыптылыққа, еңбексүйгіштікке, эстетикалық талғамдылыққа тәрбиелеу. Сабақтың түрі: аралас Сабақтың әдісі: түсіндірмелі-суретті, бекіту, әңгімелесу. Сабақтық көрнекілігі: суреттер, құнарлылығы, рецептурасы, нұсқаулық, қосымша мағлұматтар, сұрақтар Сабақтың барысы:

І. Ұйымдастыру кезеңі ІІ. Жаңа сабақ

І. Еттің тағамдық құнарлылығы. Қолда өсірілген малдың етінде орта есеппен 52,8-73,7 пайыз – су, 15-20 пайыз – белок, 5,8 – 29,4 пайыз – май, 0,8 – 1,1 пайыз – күл, құс етінде 50 – 64,4 пайыз су, 18,2 – 19,8 пайыз – белок, 15,5 – 31,2 пайыз – май, 0,9 – 1,1 пайыз – күл болады. Әрбір мал түлігі етінің бір-бірінен айырмашылығы биохимиялық құрамы мен дәмінде. Сиыр етінде гистамин көп, мал етіне қарағанда, құс етінде коллаген, эластин аз. Ол жеңіл қорытылады. Етте толып жатқан минералды заттар, атап айтқанда, темір мен дәрумендер бар. Әсіресе, бауыр темірге, А1, В2, В6, В12 дәрумендеріне бай. Оның үстіне, өте маңыздысы, еттің құрамына экстрактивті деп аталатын заттар кіреді, олар қайнатқан кезде сорпаға ауысады. Экстрактивті заттар тәбетті қоздырады, ас қорытатын сөлдердің бөлінуін күшейтеді. Етті көп жеу организмде экстрактивті заттарды, атап айтқанда, несеп қышқылын құрайтын пурин негіздерін, сондай-ақ, азотты метаболизмнің түпкі өнімдерін көбейтіп, ауыртпалық түсіреді. Жеңіл дене еңбегімен шұғылданатын ересек адамға аралас тамақтанған ретте, күніне 150-200 грамм ет немесе ет өнімін жеу жеткілікті.

Қорыту сұрақтары: • Еттің құрамын атаңдар? • Еттен жасалатын өнімдерді атаңдар? • Сырбаз қуырдақ дегеніміз не? • Бүйен дегеніміз не? • Жақ ет, ұрт ет дегеніміз не? • Кәрі жілік дегеніміз не? • Мойын омыртқа дегеніміз не?

ІІ. Бірінші тағамдар. Көженің түрлері.

Бірінші тағам деп біз көжелерді атаймыз. Көбінесе көжелер әр түрлі сорпада, қайнатпаларда дайындалады. Ал көженің қоюын көкөністерден, жармадан, макарон өнімдерден, бұршақтардан, жеміс жидектерден дайындайды.

Әр ұлттық асханасында бірінші тамақтарды  әр түрлі етіп жасайды.  Мысалы қазақ ұлттық асханасында бірінші тамақтарды, негізінен, ет сорпасынан әр түрлі дәмдеуш терді қосып дайындайды. Көбіне көжелерге қолдан жасалған кеспелерді қосады. Барлық көжелерге аскөк сеуіп безендіреді. Ол көжененің дәмін жақсартады. Көжелердің дайындау тәсіліне қарай келесі топ болып бөлінеді – қоспа көже,  езбе көже, мөлдір көже, сүт көже, салқын көже,  ерекше топ – тәтті көже. Температурасына қарай көжелерді ыстық күйінде  (70-80С ),  және салқын күйінде (10-14 С) ұсынады. Ыстық  көженің тобына езбе көже кіреді (55-60С) ұсынады.

Сорпа дайындау технологиясы

 - азық-түлікті салқын суға салады;

-  қайнату уақытын қадағалау;

-  қайнау барысында  еттің көбігін алып отыру;

- бір қалыпты қайнауын қадағалау;

- дайын болуға 20-30 минут калған кезде дәмдеуш заттарды қосу;

- дәміне қарай тұз салып, дайын сорпаны сүзеді.

Бағалау. Сабаққа қатысуларына байланысты бағаланады. ІІІ. Э және ҚСН Өндіріс факторлары.

Өндіріссіз экономика жоқ және әлемдік экономиканы талдамай тұрып, оның негізі болып саналатын өндіріс туралы түсінік болу керек. Материалдық игіліктерді өндіру — адам мен табиғаттың өзара әрекетін, шаруашылық қызметі процесіндегі адамдар арасындағы өзара әрекетін көрсететін адам өмірі мен қоғамның негізі.

Өндіріс — адамдардың мақсатты шектеусіз қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталған қызметі. Бұл адамдарды — материалдық, әлеуметтік, интеллектуал-дық ресурстарды пайдалануға итермелейді. Ресурстардың шектеулілігі адам­дар мен қоғамды қанағаттандыру қажеттілік­терін таңдауға итермелейді.

Таңдау экономикалық категория ретінде бұл — өндіру, сату және сатып алу болып саналады. Бұл міндет (таңдау) кез келген қоғамда оның  әлеуметтік-саяси құрылысына қарамастан қарастырылуы тиіс.

Нені өндіру керек – яғни қандай байлық, қандай сапада және қанша өндірілуі тиістігі шектеулі ресурстармен байланысты болады.

Қалай өндіру керек — бұл қандай шектеулі ресурс­тар­дан және қандай комбинациялардан, билікті қандай техно­логияның көмегімен өндіру керектігі туралы шешім қабылдайды.

Кімге және қанша өндіру керек — бұл адам қажеттілігі шектеулі болған жағдайдағы кімге қанша өндірілген материалдық игіліктерді бөлу проблемасы болып табылады. Мұндай күрделі проблемаларды шешу үшін шаруа­шы­лық субъектілері өзара байланыс пен комбинация негізінде өндірістің негізгі факторлары — жер, еңбек, капи­тал мен субъектілердің кәсіпкерлік қызметіне айналатын өндіріс ресурстарына, адамдардың өндірістік қызметі және табиғат жасаған байлықтар туралы деректерге ие болуы тиіс.

Өндіріс ресурстары  — бұл тауарлар  мен қызметтер жасау процесінде пайдаланатын табиғи, әлеуметтік және рухани күштердің жиынтығы.

Ресурстар төрт түрлі болады:

1. «Табиғи» — өндірісте қолдану үшін  әлеуметтік, пайда­лы табиғи күштер мен заттар, олар «таусылатын», «қал­пы­н­а келтіретін» немесе «қалпына келтірмейтін» болып ажыратылады.

2. «Материалдық» — бұл өндіріс нәтижелері болып саналатын, адам жасаған инструменттер, машиналар, сарқылатын шикізаттар.

3. «Еңбек» — «әлеуметтік-демографиялық, кәсіптік-біліктілік және мәдени білім беру» параметрлері бойынша бағаланатын еңбекке қабілетті халық.

4. «Қаржылық» — қоғам өндірісті ұйымдастыру үшін  ақша қаражаттарын бөлуі болып табылады. Кез келген қоғамға тән табиғи, материалдық, еңбек ресурстары   «базалық» деп аталады. Қаржылық ресурстар өндірістің экономикалық сатысында базалық ресурстарға қосылады, сондықтан да кәсіпкерлік қызмет және ақпаратпен бірге туынды факторларды  құрайды.

Өндіріс факторлары — бұл өндіріс процесіне ресурс­тардың алуан түрлерін шынайы түрде біріктіруді  білдіреді. Ресурстар   бір-бірімен өзара байланысты, олардың комбинациясы жағдайында ғана фактор­ларға айналады, сондықтан да өндіріс — алуан түрлі фактор­лардың өзара байланысты әрекеттерінің бірлігі болады.

Капитал — өндіріс факторлары жүйесіндегі материал­дық және қаржылық ресурстар.

Еңбек — тікелей өндіріс процесімен айналысатын халықтың белсенді бөлігі.

Кәсіпкерлік — «еңбек» факторының  бір түрі, табысты өндіріс ұйымдастыру қабілеті, нарық конъюктурасын басқара білу, тәуекелге бару және экономикалық пробле­ма­­ларды шешу.

Нарықтық экономикада өндірістің әрбір факторы оның  меншік иелері арқылы көрсетілген, сондықтанда,  өндіріс «қоғамдық процесс»  саясатына ие болады және меншік иелері арасындағы  қарым-қатынас арқылы өндіріс факторларын көруге болады. Өндірістің әрбір факторы өзінің иесіне кіріс әкеледі: капитал-пайда, жер-рентаға, еңбек-еңбекақыға, кәсіпкерлік-кіріс алуға. Қоғам­дық жиынтық өнім мен табыс алудағы    әрбір фактордың қосқан үлесінен шығара отырып, оның иесі өзінің орнын табады және қоғамдағы шектеулі ресурстарға иелік жасайды.

Қорытынды. Бағалау.

Үйге тапсырма беру: № 19-22 бет 56-67 оқу, азық-түліктер, жұмыс форма, Э және ҚСН б/ша лекция жазу.

Сабақ № 3

Сабақтың тақырыбы. Практикалық жұмыс № 1 «Салқын және тәтті көжелерді дайындау» Қаржы шешімдерін қабылдау. Мақсаты: Оқушыларға салқын және тәтті көжелер туралы жалпы түсінік беру, алған білімдерін жетілдіру, тамақтану мәдениеті бөліміндегі алған білімдерін меңгеру мақсатында дастархан сәнін келтіретін ас дайындау өнерін үйрете отырып, дастархан әзірлеу. Оқушылардың өз жұмысына деген қызығушылығын арттыру, күнделікті алған білімдерін практикада қолдануды арттырып, қол шеберліктерін, іскерліктерін дамыту аспаздық шеберлігін дамыту. Дастархан мәзірін жасау барысында, тазалыққа, ұқыптылыққа ұйымшылдыққа, шалттыққа, өзара көмек беруге, ас дайындау өнеріне тәрбиелеу.Оқушыларды тазалыққа, ұқыптылыққа, шеберлікке тәрбиелеу. Сабақтың түрі: аралас Сабақтың әдісі: түсіндірмелі-суретті, практикалық Сабақтың көрнекілігі: жұмыс форма, азық-түліктер, құрал-жабдықтар, нұсқау карта. Сабақтың барысы: І Ұйымдастыру: 1.Кабинетті, тақтаны сабаққа дайындау. 2. Оқушылардың сабаққа қатысуын тексеру. 3. Арнайы формасын түгелдеу. 4. Оқушылардың сабаққа дайындығын тексеру. 5. Оқушылардың құрал-жабдықтарын түгелдеу. ІІ. Жаңа сабақ Салқын және тәтті көжелер. Көжелер — біріншіден, суда пісірілетін және 50%-ы судан тұратын, екіншіден, нан және жеміс көжелерінен басқалары бірінші тағам болып саналатын әр түрлі сипаттағы тағамдар тобы. Дайындау әдісі бойынша көжелер ірі ұлттық және географиялық аймақтар бойынша ажыратылады. Шығыс Еуропада көженің негізгі түрі — сорпалар мен езбе-кәжелер. Шығыс Еуропаға орысша типті қатық көжелер, яғни негізгі қайнатпаға бірнеше құрамдас бөліктер (5—20), оның ішінде көкөністер, жармалар, татымды шөптер, майлар қосылатын көжелер тән. Мысалы, славян типіне тән щи, борщ. Қатық көжелерден басқа орыс көжелерге салқын көжелер — тюра, окрошка, ботвинья және ыстық көжелер — уха және похлебка, сонымен қатар сүйық бөлігін су емес, қышқыл-түзды арнайы орта- лар — квас, қияр түздығы құрайтын көжелер — калья,тұз көже, қышқыл көже жатады. Бұл топқа, сонымен қатар Молдавия және румын чорбалары жатады. Грузияда сорпа негізінде дайындалған жұмыртқа-қышқылды қатық қосылған көжелер (чихиртма) кең тараған, сонымен қатар қатық көжелер де бар (харчо). Әзірбайжан мен Шығыс Грузия, Солтүстік Кавказға қыш ыдыстарда тұмшапеште пісірілетін көжелер (пити, чанахи, путук) төн. Орта Азияның негізгі көже типі — "қуырылған" көжелер, онда, алдымен, етжәне көкөніс бөлігін майда қуырады, содан кейін су қүйылады, және сүт қышқылды көжелерде пісірілген жарма-көк- өніс бөлігіне су орнына сүт қышқылды өнімдер құйылады. Қиыр Шығыста, Қытай мен Жапонияда құрама көжелер кең тараған. Онда, дайын ыстық сорпаға дастарқан басында эр түрлі алдын ала жеке пісірілген және суық және кепкен түрінде жеке ыдыстарға салынған дайын өнімдер — ет, балық, терпанттер, шаян, күріш, пияз, көкөністер, дәмқосарлар беріледі, оларды өз қажетіне қарай қосып жеке көже жинақтайды.

ІІІ. Сарамандық жұмыс.

Кіріспе нұсқау

• қауіпсіздік ережелерін, санитарлық гигиеналық талаптарды сақтау

• түсіндіру

• практикалық жұмысқа дайындығын тексеру

• нұсқаулық бойынша жұмыс, топ басшының, кезекшінің мідеттерін айту.

Аспаздық жұмыстар кезіндегі техника қауіпсіздігін өткізу нұсқауы. Электрлі тұрмыстық құралдарды қолданғанда: 1. Қосылғыш баудың сынбағанын тексеру. 2. Электр құралдарды тек құрғақ қолмен қосу немесе ажырату, қосылғыш баудың ашасынан ұстау. 3. Жұмыс соңында электр құралды ажырату. 4. Электрлі ет турағышты, және етті өңдеу кезінде басқа да құралдарды қолданғанда қауіпсіздік ережені сақтау. Газ плитасымен жұмыс кезінде: 1. Газ плитасының сынбағанын тексеру. 2. Өзіндік иіс болғанын сезінсең газ плитасы орналасқан бөлмені желдету. 3. Ашық горелкеге отты еппен жақындату. 4. Ашық отқа тез жанатын заттарды жақындатуға тыйым салу.  5. Жұмыс соңында газ плитасын ажырату, сөндіру. Ыстық сұйықтармен және қыздырылған маймен жұмыс кезінде. 1. Ыдысқа суды, 4-5 см дейін толтырмау. 2. Сұйықтық қайнаған кезде, оттықты бәсеңдету. 3. Қақапақты ыстық ыдыстан өзіңе қаратып еппен ашу. 4. Азық түліктерді ыстық ыдысқа және қыздырылған табаға өте еппен салу. 5. Майы қызған табаға тағам саларда май шашырамас үшін, «өзіңнен кері» қарата абайлап салу. 6. Ұстағыштың көмегімен ыстық ыдысты көтеру. Тазалық ережелері. Тағам дайындар алдында қолды тазалап дұрыстап жуу. Шашты орамал астына жинақтау. Жұмысты арнайы тазалық киімінде орындау (тұрмыс жағдайында – алжапқыш). Көкөністер турағанда, ет және балықты өңдегенде арнайы нөмірленген тақтайшаны қолдану. Азық түлікті сақтау блогында тағам даярлау орындарын (пәтерде ас үйді) таза сақтау.

Қажетті ыдыс-аяқтар: кастрөл, тақтайша, асханалық пышақтар, кепсер, шұңқыр тәрелке,қасық, шөміш.

Нұсқау қарта № 1 Кальдо верде – көже. Португал тағамы. Уақыт аз алады. 60 минутта піседі.

Құрамы: қызыл ұнтақталған бұрыш 1 дәм бойынша, картоп 250 гр., зәйтүн майы 0 стақан, құрғақ сарымсақ шұжығы 60 гр., тұз  1 ас қасығы, тұралған қырыққабат 150 гр., су 1 л.