90. «Директ-кост» жүйесі

«Директ-костинг» жүйесін тәжірибеде қолданудың бірінші кезендерінде өзіндік құнға тек тікелей шығындары енгізілді, ал қалған барлық жанама шығыстар есеп беру кезеңіндегі қорытындысына, (яғни, қаржылық нәтижесіне) жатқызылып, есептен шығарылады, яғни аталған шығын табыстан шегіріледі. Осыдан «-Direct – Costing – System» (тікелей шығындардың есеп жүйесі) жүйесінің аталуы келіп шықты. Осы аталған әдістің құндылығы мынада, онда оның табыстың (1) пен шығындардың (2) және сатылған өнім көлемнің деңгейі (3) өзара байланысты екенін көрнекті түрде баяндап береді.

Қазіргі кезде «директ-костинг» әдісінің бірнеше нұсқалар бойынша қолданылады: классикалық «директ-костинг»; айнымалы шығын жүйесі; өндірістік күшті жұмсауға байланысты ауысатын шығындар есебі жүйесі. Ортақтығы оның, калькуляция тек жартылай өзіндік құнға толық емес жүргізіледі. «Директ-костинг» түсінігі өнім көлеміне байланысты шығындардың тұрақты және айнымалы шығындар болып бөлінуі, осымен қоса тұрақты шығындар өнім бірлігінің өзіндік құнының калькуляциясына кірмейді. Жалпы қазір бұл системаны қолдану мен тұрақты теориялық негізделгеніне қайнар көз болған ғалымдардың қайсысы екенін айту қиынырақ түседі.

«Директ-костингтің» құрылуының маңызды элементі болып нарықтық экономика болып табылады, осыдан келіп бухгалтерлік есепке де қажеттіліктердің өзгеруіне әкеледі, көрсетілетін ақпараттардың иілгіштігі мен аналитикалығы. Есеп берудің алдында тұрған тапсырмалардың өзгеруі, өндірістік есептің тапсырмаларының өзгеруіне әкеледі, оның артынан «директ-костинг» әдісі бойынша ұйымдастырудың қолайлы да, тиімді мүмкіншіліктері ашылады.

Тікелей шығындарға негізделген басқарушы, яғни өндірістік есеп жүйесі ретінде директ-костингтің өзіне тән ерекшеліктерін және мәнін анықтау керек, есептеу әдістемелерін қалыптастыру, есептік жазулар сызбасын және басқа мәселелерді зерттеу қажет. Өндірістік есепті ұйымдастыру – кез-келген фирма немесе шаруашылық серіктестіктің ішкі өзінің жұмысы. Әкімшілік шығындарды қандай кескінде классификациялау; шығындардың шығатын жерін қанша бөлшектеу және оларды қалай жауапкершілік орталықтарымен байланыстыру керек; нақтылы немесе стандартты есепті ме, әлде толық немесе бөлшек шығындардың есебін жүргізуді өзі таңдайды.

«Директ-костинг» тұрақты және көлемге пропорционалды өзгеретін шығындарды өзіндік құнға бөлу ретінде анықталуы керек. Тек негізгі шығындар мен айнымалы шығындар ғана запастармен шығарылған өнім бағасына енгізілуі керек. Қалған шығындар тікелей табыс пен зияндарға жатқызылады. Бірақ «директ-костинг» жүйесінің маңызды бірінші кезекте шығынды бөліп және тек екінші мақсат болып запастарды бағалау табылады дегенді ерекше қарастыру керек. Осыдан қорытынды жасасақ «директ-костинг» табыс есебіне, зиян мен қосымша шифрлауға есеп беруіне әсерін жасауға ерекше көңіл бөлу болып келеді.

«Директ-костинг» – бұл өзіндік құнды есептеу жүйесі тек тікелей шығындар мен ауыспалы жанама шығындар ғана өнімнің өзіндік құнына кіруі керек деп Батыс германдық экономист Д. Бернер түсіндіріп кеткен. Бұл көбінесе жартылай фабрикаттар мен дайын өнім запастарын есептеу жылдық баланс және шығындар сол есеп беру кезеңінде өндірілген өнімдерге шығын есебін құрау кезінде ғана қосылады.

«Директ-костинг» әдісін іс жүзінде қолданудың бірінші кезеңдерінде өзіндік құнға тек тікелей шығындары енгізілді, ал қалған барлық жанама шығыстар есеп беру кезеңіндегі қорытындысына (яғни, қоржылық нәтижесінде) жатқызылып, есептен шығарылады, яғни аталған шығын табыстан шегеріледі. Осыдан «- Direct – costing – System» (тікелей шығындардың есеп жүйесі) жүйесінің аталуы келіп шықты.

«Директ-костинг» әдісі өзіне тектікелей шығындарды ғана енгізеді. Бұл арада олар өнімді өндірумен тікелей байланысты шығыстардың негізінде калькуляцияланады. Әрбір жағдайда өзіндік құнға енгізілетін шығындардың деңгейі әр түрлі болады, Бірақта жалпы алғанда осы тәсіл үшін, ондағы кейбір өнімді өндіру мен сатуға тікелей қатысты бар шығындар түрлері калькуляциялауға қатыспай-ақ табыстың есебінен өтелетіндігі белгілі. Міне, осыдан толық емес өзіндік құнның есеп жүйесінің мәні келіп шығады. Бұл жүйеде өзіндік құнды есептеу қағидасы мынадан тұрады, онда шығындардың айнымалы бөлігі ғана жоспарланады (есептен алынады), яғни сол айнымалы шығындар ғана иеленуші бойынша таратылады. Қалған шығындар (тұрақты шығындар) бөлігі жекелеген топқа жинақталады, калькуляциялауға енбейді.

«Директ-костинг» (маржиналды табыс немесе айнымалы шығындарды жабу есебінің) жүйесін қолдана отырып, өндіріс көлемі мен шығындар арасындағы (өзіндік құн, түсім, таза және маржиналды табыс) тәуелділікті және өзара байланысты жедел зерттеудің маңыздылығы зор.

«Директ-костинг» жүйесінің бірнеше айрықша ерекшеліктері де бар: бірінші - өндірістік шығындарды тұрақты және айнымалыға бөлу; екінші шектелген шығындар бойынша өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау; үшінші – табысты есептеп шығарудың көпсатылығы.

3. Бүгінгі таңда бір ғана кәсіпорын әртүрлі қызмет түрімен айналысады және бұл қызмет түрімен түрлерінде бірдей емес табыс салықтары салынды.

Қазақстанда "директ-костинг" элементтері көптеген ұйымда қолданыс таба бастады, ал ол өзіндік құнды басқару мен бақылау үшін екі бірдей тиімділікке жол ашты. Бұл арада кезеңдік шығындар ретінде қарастырылатын коммерциялықпен жалпыәкімшілік шығыстарына, яғни үстеме шығындарының тұрақты бөлігіне жаңаша көзқарасты қалыптастырып отыр, аталған есеп вариантының шарты бойынша, олар өзіндік құнды калькуляциялау объектілеріне енгізілмейді, ал ол сатылған өнімнен түсетін түсімнен шегріледі.