3. Құм аймағы топырағы түрлері. Топырақ құрамы тұздылығы.

Тамырларынан өскендер шығарады. Жапырағы көзге көрінбейді. Сабақтары жіңішке болады, жапырақ ролін атқарады. Гүлі өте майда болады, сабақтарына қонған. Гүлдеген уақытта үсті ақ мамықпен қапталады. Құм аймақда көп таралған өсімдіктердің бірі-итсигек. Бұл бүргенге жақын туыс есептеледі. Оның бойы бүргенге қарағанда анағұрлым биік болады. Күй етті бұтақтанын жапырағы көзге түспейді. Гүлдері өте майда және көп болады. Жемісі көзге тас талады. Үсті мамық болады. Мұның ауыл шаруашылығындағы пайда жағы альколойд топтар болып есептеледі. Оның альколойды анабазин деп аталатын ауыл шаруашылығы зиянкестеріне қарсы істетіледі. өндірісте анабазин сульфат атымен шығарылады. Солтүстігі құмға тиісті өсімдіктің бірі қара сексеуіл. Бұл құм ағаштарына кіреді. Қабығы қатпарланған, жапырағы болмайды. Биік өскенмен көлеңке бермейді. Оның бұтақтары жіңішке болып төмен қарай асылып тұрады. Бұтақтары жасыл түсті болады. Гүлі майда, көзге көрінбейді, жемісі піскенде бес қанат шығарып көзге тасталып тұрады. Бұл өсімдіктерден басқа осы тұқымдасқа кіретін жусан салянка, ол оңтүстік құм аймағында көп болып, Шалқар, Ақтоғай, Орал аймақтарында өседі.

Оңтүстік құм аудандарына келсек өсімдіктер тіршілігі өзгере барады. Көктемде барлық жер беті балауса жасыл түске келсе, жазға келіп жер беті босап қалады. Бұл аймақтарда бұтақтар болмайды, тек эфимерлерден құралған. Соның үшін эфимерлі аймақ деп аталады.

4. Эфемерлер мене эфемероидтардың ерекшеліктері.

Сортаңға және ылғалы аз шөлейтке бейімделген шөптердің ерекше тобы бар. Оларға галофиттер мен суккуленттер: солерос, сарсазан, сведа, кермек, сораңның әр алуан түрлері, сондай-ақ ақтікен қурайы өседі. Мұнда эфемерлер мен эфемероидтар өте көп. Бұлардың көбі сәуірдің екінші жартысында гүлдей бастап, мамырда толық гүл ашып бітеді. Бұл кезде дала ерекше түрге енеді, жасыл шөптің аясында ақ, сары, қызыл, көкшілтім, ақшыл көк түс және қанқызыл түсті қызғалдақтармен, гүлі көгілдір мен көктің арасындағы айылқияқпен, сары сарғалдақпен, ақшыл және көкшіл запырангүлдермен жер беті түкті кілемдей құлпырады. Эфемерлер – көктемде ғана гүлдейтін, өмірі қысқа бір жылдық – өсімдіктер. Эфемероидтар – Қазақстанда көктемде жанданып, гүлдеп, жеміс беретін көп жылдық өсімдіктер. Бір шөп гүлін түсіріп болғанда, екіншісі гүл ашып жатады. Дала мамырдың аяғы мен маусымда хош иісті сәлбенге, күлгін түсті тау гүліне түрлі түсті таспашөпке, ақ бұйра ақселеуге оранады. Маусымда бәрі негізінен гүлдеп болады да, дала құба түске енеді. Алайда кейбір өсімдіктер бүкіл жаз бойы гүл ашып тұрады, олар: түйежоңышқа, көктікен, көкбасты гүл және т. б. Сортаңдардан күзге дейін көгілдір гүлді кермекті, су алабынан жебе жапырақтың ақ-күлгін гүлі, ақ тұңғиықты көруге болады.

Суда өсетін өсімдіктердің ішінде кең тарағаны – әдеттегі құрақ. Қорғалжында ол айрықша кең тараған. Оның сабағының ұзындығы алты метрге дейін жетеді. Құрақ тамызда гүлдейді, үлпілдеген үкісіндегі дәндері қыркүйектің аяғында піседі. Ұзын өсімдіктерге, сондай-ақ қоға (жіңішке және жалпақ жапырақты), қамыс, жебе жапырақты, кірпібас жатады. Су тереңіне тамыр жіберетін өсімдіктер (рдест, балдыршөп, пузырчатка, уруть, көпіршік, мүйіз жапырақты) кең тараған. Қорғалжын көлдерінде суда өсетін өсімдіктердің 166 түрі бар.

Ащы Теңізде судың үстінде өсетін өсімдіктер мүлде жоқ. Жағалаудың кейбір жерлерінде мұнда өзендер алып келген әртүрлі жағалық, сондай-ақ суда өсетін өсімдіктер киіздей ұйысып өседі.

Қорықта ерекше қорғауға алынарлық сирек кездесетін және эндемиктік өсімдіктердің 45 түрі өседі. Олар: Шренк қызғалдағы, көк жуа, татар иксиолирионы, оралдық мия, құмдақ цмині, емдік жалбыз, қара жусан, кіші шіл, Лессинг селеуі, дала сәлбені және т.б.

Негізгі әдебиеттер:

1. Бартов В.Ф. Экономические аспекты экологические аспекты.

2. Экологические кризисы. М.1970г.

3. Веклиг О.А. Эколого – экономические противоречия. Киев – 1991

4. Охрана ланщафтов М.1982г.

5. Природные ресурсы и охрана окружающей среды в респуб. Казахстан. А-А. 1994г.

Қосымша әдебиеттер:

1. Госид 17.11.01.77. Гидросфера, Использование и охрана вод М.1977г.

2. Госид 27, 59, 3, 88. Почвы, термины и определения М. 1988

3. Госид 12,1.03.84. Атмосфера М. 1984г.