4. Тұқы (карп) тұқымдастар.

Бізде тағы бір карп тәрізді балықтардың өндірісінде маңызы зор болып, оларды вовла, жергілікті тілде таран (ақ балық) деп те атайды. Оның бойы 20-35 см дейін болып, жоғарғы жағы шыққан болады.Қанаттары күміс түсті өзі жалтырақ болады, құрсақ жүзгіш қанаттары қызғыш болып келеді. Балықтардың бұл түрі дүние жүзін бойлап кең тараған. Қазақстанның Орта Азия барлық көл және өзендерде кездеседі.

Таран ағынды судан қашығырақ, көп су өскен жерлерінде өмір сүреді. Судың тұздылығы оларға әсер етпейді, олардың уылдырық шашуы май айларына дұрыс келіп, 20-25 күнде аяқталады, бір балық 85 мың уылдырық тастайды.Таран Арал теңізіндегі балықтардың өндірісін құрайды. Жылына 3,5 –6,5 центнерге дейін балық ұсталады. Арал тараны Сырдария, Сарысу, Шу өзендерінде кең тараған. Тағы бір өндірістік балықтардың бірі ақ амур болып, бойы12 см –1 метрге дейін, салмағы 32 кг дейін жетеді. Ол сазанға ұқсас келеді.Орта Азияға 1958ж Амурдан (Сібір) алып келінген. Өндірісте бағалы балықтардың бірі болып есептеледі. Бұл балық июнь айларында уылдырық тастайды. Бұлардың уылдырық тастағандағы ерекшелігі жаңбырлы немесе дауыл болғанда тастайды. Уылдырығы 40 сағатта дамып жетіледі.

Орта Азияда өндірістік балықтардың негізін құрайтын арал усачі есептеледі, оның бойы 120 см, салмағы 23кг-ға дейін жетеді. Бойы созылған басы жіңішке, теңгелері ірі, құрсақ жағы ақшыл сары, үсті тоқ көк түсті болады. Бұл балық Аралда өндірілгенмен ұрықтану кезінде өзен бойлап жоғары кетеді. Көл теңіздерде ұрықтамайды. Сол үшін саяз жерлерде, көлшіктерге, арықтарға көптеп түсіп, көп мөлшерде ұталып, қазіргі кезде кемейіп кетті.

5. Көксерке тұқымдастар және лақа тұқымдастар.

Көксерке (тiстi)—судак, Лақа—сом (молодой).

Көксерке (Stіzostedіon lucіoperca) – алабұға тұқымдасына жататын жыртқыш балық. Бұлар табиғи жағдайда Балтық, Қара, Азов, Каспий, Арал теңіздерінің су алаптары және Эгей теңізіне құятын Марица өзенінде кездеседі. Қазақстанда Жайық – Каспий, Сырдария – Арал, Сарысу, Балқаш – Алакөл, Талас, Ертіс, Нұра су алаптарында тіршілік етеді. Ұзындығы 35 – 45 (91) см, салмағы 400 – 900 (11,3 кг) г. 10 – 12 (16) жыл тіршілік етеді. Ұзынша денесі екі бүйірінен сәл қысыңқы. Жақтары мен таңдайында шошақ тістері бар. Майда қабыршағы құйрық қанатының түбіне шейін, басында желбезек қақпағына дейін жауып жатады. Бүйірінде 9 – 14 қоңыр көлденең жолақтары бар, майдаларында анық көрінеді. Жақын орналасқан екі арқа қанатының біріншісі тек тікенекті талшықтардан тұрады. Кеуде, құрсақ және аналь қанаттары ақ немесе солғын сары түсті болады. Арқа және құйрық қанаттары көптеген майда қоңыр дақтардан шұбар болып көрінеді. Жыныстық жағынан көпшілік жағдайда 2 – 4 жасында жетіледі. Әрбір аналық уылдырығын (54,6 мыңнан 170 – 180 мыңға дейін) су температурасы 12 – 15°С болғанда (наурыздың аяғы – сәуірдің басынан мамырдың аяғына, кейде маусымға дейін), суы таза, майда тасты, өсімдік қалдығы бар тұнба-топырақты жерлерге шашады. Оны аталықтары қорғайды, бұл мезгілде олар қоректенбейді. Өте майда шабақтары зоопланктонмен, сәл ересектері зообентоспен (мизидалар, креветкалар, бүйірімен жүзушілер, хирономидтердің дернәсілі, т.б.) қоректенеді. Мөлшері 5 см-ге жеткенде балықпен қоректенеді. Басқа жыртқыш балықтар сияқты бұларға каннибализм тән. Көксеркенің еті дәмді, қылтанақсыз, кәсіптік маңызы бар балық. Сондай-ақ олар сулардың тиімді биомелиораторы болып саналады

Негізгі әдебиеттер:

1. Бартов В.Ф. Экономические аспекты экологические аспекты.

2. Экологические кризисы. М.1970г.

3. Веклиг О.А. Эколого – экономические противоречия. Киев – 1991

4. Охрана ланщафтов М.1982г.

5. Природные ресурсы и охрана окружающей среды в респуб. Казахстан. А-А. 1994г.

Қосымша әдебиеттер:

1. Госид 17.11.01.77. Гидросфера, Использование и охрана вод М.1977г.

2. Госид 27, 59, 3, 88. Почвы, термины и определения М. 1988

3. Госид 12,1.03.84. Атмосфера М. 1984г.

Дәріс № 8 Тұқы балықтары. Қазақстанда бауырмен жорғалаушылардың ресурстары.

Дәріс жоспары:

1. Тұқы балықтарының сипаттамасы. Қарапайым сазан балық.

2. Қазақстандағы балық шаруашылығының маңызы.

3. Усцинов және ысылдағыш геккон.

4. Шөл және түркістан агамасы. Сұр варан (кесірткенің бір түрі).

Дәріс ұзақтығы: 1 сағат