Кернеуді өлшеу
15-тәжірибе. Лампаларға вольтметрлер параллель етіп жалғанады. Тізбекті тұйықтағанда вольтметрлер көрсетулері әртүрлі, яғни үлкен лампалардағы кернеу үлкен, кіші лампалардағы кернеу кіші мән көрсетеді.
12-сурет
Ток күшінің кернеуге тәуелділігі
16-тәжірибе. Ток көзі – аккумулятордан, амперметр, никель сымнан жасалған спиральға параллель қосылған вольтметр және кілттен құралған тізбек қарастырылады (14-сурет).
13-сурет
Тізбек тұйықталып, құралдардың көрсетулері жазылады.
Тізбекке екінші аккумуляторды қосып амперметр, вольтметр көрсетулері жазылады. Тізбекке үшінші аккумулятор қосылып құралдар көрсетулері анықталады.
Аккумулятор үшеу болғанда спиральдағы кернеу үш есе, ток күші де үш есе өседі.
Өткізгіштегі ток күші оның ұштарындағы кернеуге тура пропорционал.
17-тәжірибе. Ток көзінен, электр лампасынан, амперметр мен кілттен тұратын тізбек қарастырылады (12-сурет).
Ток күшіне назар аударылады. Лампаны ауыстырады. Сол кернеуде ток күші өзгергені байқалады.
Ток күші кернеуге ғана тәуелді емес, ол өткізгіш қасиеттеріне де тәуелді. Әртүрлі өткізгіштің электрлік кедергісі де әртүрлі.
Тізбек бөлігі үшін Ом заңы
18-тәжірибе. 14-суретте көрсетілген тізбек ток көзі – аккумулятор, кедергілері әртүрлі өткізгіштер, кілт, амперметр, вольтметрден құрастырылады. Тәжірибе кезінде өткізгіш ұштарындағы кернеудің тұрақты болып тұруы қамтамасыз етіледі. Мұны вольтметрдің көрсетулеріне қарап қадағалап отырады. Тізбектегі ток күші амперметрмен өлшенеді.
14-сурет
Әр түрлі үш өткізгішпен жасалған тәжірибе нәтижелері төмендегі кестеде көрсетілген:
Тәжірибе № |
Өткізгіш ұштарын-дағы кернеу, В |
Өткізгіш кедергісі, Ом |
Тізбектегі ток күші, А |
1 |
2 |
1 |
2 |
2 |
2 |
2 |
1 |
3 |
2 |
4 |
0,5 |
Тізбектегі ток күші өткізгіш кедергісіне кері пропорционал.
108-суретте өткізгіш ұштарындағы кернеу бірдей болып тұрғанда ток күшінің кедергіге тәуелділігі график түрінде көрсетілген.
15-сурет
Меншікті кедергі
19-тәжірибе. Тізбекке әртүрлі өткізгіштер кезек-кезек жалғастырылады.
1. Ұзындықтары әртүрлі, жуандықтары бірдей никель сымдар.
2. Ұзындықтары бірдей, жуандықтары әртүрлі никель сымдар.
3. Ұзындығы да жуандығы да бірдей никель және нихром сымдар.
Тізбектегі ток күші – амперметрмен, кернеу вольтметрмен өлшенеді (16-сурет).
Өткізгіш ұштарындағы кернеуді және өткізгіштегі ток күшін біле отырып, Ом заңы бойынша өткізгіш кедергісі анықталады. Нәтижесінде:
1. Ұзындықтары әртүрлі, жуандығы бірдей никель сымдарының ұзынының кедергісі көп;
2. Ұзындығы бірдей, жуанына әртүрлі екі никель сымының жуанына (яғни, көлденең қимасы) қарағанда кішісінде кедергі көп;
3. Өлшемдері бірдей нихром және никель сымдардың кедергілері әртүрлі болатындығы анықталады.
16-сурет
1 - тұжырым: өткізгіш кедергісі оның ұзындығына тура пропорционал; 2 - тұжырым: өткізгіш кедергісі оның көлденең қимасының ауданына кері пропорционал; 3 – тұжырым: өткізгіш кедергісі оның материалына байланысты.