2. Аудиторлық тәуекелділік

Аудиторлық тәуекел және оның құрамы.

Аудитті жоспарлау кезінде аудиторлық қызметтің қажетті әлементі аудиторлық тәуекелді бағалау және тексеруді жүргізу үшін ақпараттық базаны анықтау болып табылады.

Аудит жүргізілетін субъектілердің қаржылық есеп беруін тексеру кезіндеаудиторлық қызмет әрқашан тәуекелдің екі түрімен тікелей байланысты болады : кәсіпкерлік және аудиторлық.

Кәсіпкерлік тәуекел аудитордың орындалған жұмысы үшін, оның нәтижесіне қарамастан ақана түгел немесе жартылай ала алмауын (клиентпен келіспей қалған кезде немесе айып тағылған кезде) білдіреді. Тәуекелдің бұл түрі келесідей факторлармен : аудитордың бәсекеге қабілеттілігімен, клиенттің қаржылық жағдайымен, қызметінің түрлерінің және сонымен байланысты операциялардың сипатымен, әкімшіліктің және есеп қызметкерлерінің кәсіби деңгейімен, аудитті жүргізу мерзімімен, аудиторлардың атағымен және аудиторлық ұйымдардың беделімен анықталады.

Аудиторлық тәуекел – аудиторлық тексерудің тиімсіздік тәуекелі, яғни қаржылық есеп беруде, маңызды қателер болса да, аудитордың оның дұрыстығы туралы қорытынды беру тәуекелі. Немесе аудиторлық тәуекел дұрыс емес аудиторлық қорытынды беру мүмкіндігінде тұрады.

Аудиторлық тәуекел сапалық (жоғары, орташа, төмен) немесе сандық (0-100% ) шкала бойынша өлшенуі мүмкін. Іс-тәжірибеде көпшілігінде тәуекелді бағалаудың сапалық шкаласын пайдаланады.

Сондықтан алдын ала аналитикалық жалпы шолу барысында алынған ақпарат бағаланады.

Аудиторлық тәуекел келесі 3 негізгі компоненттен тұрады : ажырамайтын тәуекел, бақылау тәуекелі, таба алмау (байқамау) тәуекелі.

Ажырамайтын тәуекел – ішкі бақылау жүйесінің құралдарымен анықталғанға дейін, бухгалтерлік шоттарда, есептіліктің баптарында, біртектес шаруашылық операцияларда, жалпы ұйымның есептілігінде маңызды өзгеріс-қателіктердің пайда болу мүмкіндігі. Ажырамайтын тәуекелдің деңгейі клиенттің бизнесін талдаудың негізінде анықталады.

Ажырамайтын тәуекелді бағалауда аудитор келесі факторларды ескеруі тиіс :

А) ұйым қызмет ететін саланың қызмет етуі мен ағымдағы экономикалық жағдайының ерекшеліктері (дәстүрлі және тұрақты, жаңа және тұрақсыз)

Б) ұйымның қызметінің ерекшеліктері (өнеркәсіп, сауда, ойын бизнесі)

В) клиент бизнесінің масштабы (шағын, орта, ірі)

Г) ұйым басшылығы мен бухгалтерлік персоналдардың шынайылығы

Д) қаржылық есептіліктің белгілі көрсеткіштеріне жету мақсатымен ұйым басшылығына және персоналдарына сыртқы қысым болудың мүмкіндігі

Бақылау тәуекелі – кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп жүйесінің құралдары мен ішкі бақылау жүйесінің маңызды қателіктер мен бұрмалаушылықтарды дер кезінде анықтап түзете алмау мүмкіндігінен тұрады. Аудитор аудит барысында ұйымның бухгалтерлік есеп және ішкі бақылау жүйесін зерттеп, бағалауы тиіс.

Таба алмау (байқамау) тәуекелі – тексеру барысында аудитормен қолданылатын аудиторлық проқедуралардың маңызды қателіктерді анықтауға мүмкідік бермеу мүкіндігі.Таба алмау тәуекелі аудитор жұмысының тиімділігі мен сапасының көрсеткіші болып табылады. Ол аудиторлық тексеруді жүргізу тәртібіне, аудитордың квалификақиясына, тексерілетін ұйымның қызметімен алдын ала таныстық дәрежесіне байланысты болады.

Ұсынылатын әдебиеттер.

Негізгі әдебиеттер

1. Баймұханов, Балапанова «Бухгалтерлік есеп» Алматы 2001

2. В.В.Радостовец, В.К.Радостовец, О.Шмидт «Теория и отраслевые особенности бухгалтерского учета» Алматы 2000

3. В.К.Радостовец, О.Шмидт «Кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп» Алматы 2002

4. Қ.К.Кеулімжаев, З.Н.Әжібаева, Н.А.Құдайбергенов, А.Ә.Жантаева «Қаржылық есеп» Алматы 2001

5. В.К.Радостовец, А.Ш.Омаров «Организация финансового учета» Алматы 1998

6. «Бухгалтер бюллетені» ай сайын шығатын экономикалық басылым

7. «Бухгалтерлік есептің типтік шоттар жоспары» 2002

8. «Казахстанские стандарты бухгалтерского учета» Алматы 2001

9. Оразбекұлы Бахыт «Инвестициялық институттардағы бухгалтерлік есеп» Алматы 2002

10. «Бухгалтерский учет на практике» ежемесячный журнал

11. Әбдіманапов Ә.Ә «Бухгалтерлік есептің теориясы мен принциптері» Алматы 2001

12. Кеулімжаев Қ.К, Әжібаева З.Н, Құдайбергенов Н.А «Бухгалтерлік есеп принциптері» Алматы, Экономикс 2003

13. М.С.Ержанов «Аудит -1» Алматы,2005

14. С.А.Исақова «Аудит теориясы» Тараз,2004

15. Қазақстан Республикасының Заңы «Аудиторлық қызмет туралы» 20.11.1998 ж

16. Сәтмырзаев А.А, Укашев Б.Е «Аудит теориясы» Алматы 1998 ж

17. Дюсембаев К.Ш «Аудит и анализ финансовой отчетности» Алматы 1998 ж

18. Терехов А.А «Аудит» Москва Финансы и статистика 1999

19. Д.Абленов әАудит негіздері» Алматы 2005

20. Э.А.Аренс; Дж.К.Лоббек «Аудит» Москва «Финансы и статистика» 1995

21. В.И.Подольский, А.А.Савин, Л.В.Сотникова и др «Аудит» Москва 2004