7. Хұн тарихына қатысты жазба деректерді талдаңыз.

Ғұндар(Б.з.б.- IVғ. б.з.IIIғ)I. Саяси тарихы. б.з.б. IV ғ - дан Моңғолия территориясын жауынгер ғұн тайпа-ы мекендеді. Ғұн-р тур. ең алғаш рет б.з.б. III ғ. аяғында Қытай жазб-да п.б. Б.з.б. 209ж. ( III ғ.- аяғы) Л.Гумилев-ң дерегі бой-ша қолбасшы Мөде ғұн тайпа-н біріктіріп, мем-кет құрған. Жоғ. Билеушісі-шаньюй. Ғұн мем-ң құрамына 24 ру кірген. 24 руды шаньюйдың туысқан-ынан тағайынд түменбасы-р басқарған. Әрбір түменбасы-ң қарамағында 10 мыңға атты әскер болған. Мем-кет әскери демократия тәртібімен басқарылған. Мем-кет оң, орталық, сол болып 3 қанатқа бөлінген. Маңызды мәселе-р жылына 3 рет жиналатын ақсақал-р кенесіңде талқылаған. Ғұндар қытай-мен 300 ж-дай соғысқан. Қытайлар ғұн-ға салық төлеп тұрған және олардан қорғану үшін қорған соққан. Мөде әскери реформа-р жасап, мем-ті күшейтті, ғұндар Оңт-гі дунхуа-ды жеңді. Мем-ң шек-сы – Солт-те Байкалдан Оңт-те Тибетке дей., Бат-та Шығ. Түркістаннан Шығ-та Хуанхэнің орта ағысына дей. созылды.Б.з.б. 55 ж. Ғұн-р солт. және Оңт. боп 2-ге бөлінді. Оңт. Ғұн-ды қытай-р, ал Солт ғұн-ды Чжи-Чжи бастап Жетісудағы Талас өзен-ң бойына келіп қоныстанды. Ғұн-р мен қаңлы-р әскери одақ құрып, үйсін-қытай одағына қарсы соғысты. Ғұн-р жеңілген соң, қаңлы-мен одағы үзілді. Ғұн-р Талас бойына 2 қала салып, бекінді. Бұл қала-ға қытай-р шабуыл жасап, толықтай қиратты. Чжи бастаған 2 мыңдай ғұн-ды өлтіріп, қалған-ын құлдыққа сатты. Осылайша, ғұн-р-ң 1-ші келуі (Қаз-ға) сәтсіз аяқталды.Ғұндар-ң 2-ші келуі- б.з.б. 93 ж. болды. Осы жолы ғұн-р тоқтамастан көшіп, Европаға жетті. Ғұн-ң осы көшін тарихта «Халықтар-ң ұлы қоныс аударуы» д.а. Ғұн-ң ұлы патшасы – Аттила (Еділ) Европаны дүр сілкіндіріп, Рим империясын құлатты. 451 ж. Каталау даласында үлкен шайқас болды. 453 ж . Аттила қайтыс болған соң, Европадағы ғұн мем-ті ыдырады. Аттила-ң жорық-ы тур деректі рим тарихшысы Прискі-ң еңбек-нен оқимыз. Ғұн жорық-ң тарихи маңызы:1) Құл иеленуші құрылысты құлатты 2) Европаны римдік-ден азат етті. Аттила тур еңбек-р VI ғ-дан бастап әлі күнге дей. жазылуда. Ең көрнектісі – Джзуппе Верди «Аттила» операсы.

8. Ұлы түрік қағанатының тарихын баяндаңыз

Бірінші Түрік қағанатының тарихы (552-603ж) 6 ғасырда бүгінгі қазақ жерінде аса күрделі бетбұрыстар болған. . Бірінші түрік қағанаты мемлекетінің құрылуымен Қазақстанның орта ғасырлық тарихы басталады. Бұл мемлекет туралы жазба деректер түрік тайпаларының өз тілінде жазылған «Үлкен Күлтегін», «Кіші Күлтегін», «Тоныкөк» құлпытастарындағы жазулардан белгілі. 1968 жылы Монғолияда Орхон алқабында түркі руналық жазуның ескерткіші табылды, әзірше бұл түркі қағанаты дәуірінің алғашқы ескерткіші. Қағандар билеушілері – Таспара, Бильге және оның ағасы Күлтегін. Міне, осы түркі жазуларынан біз түркі империясы – түркі елі (мемлекеті) туралы білеміз. Түрік тілдес тайпалар жергілікті тайпалармен араласып жергілікті-этникалық тайпалардың құрамын пайда етті. Ақыр соңында келешектегі қазақ халқының негізі қаланды. Жерімізде болған мұндай тарихи жағдайларды оқуға тиістіміз. Бұл проблема жазба деректер бойынша көрнекті ғалымдар Н.Бичурин, С.Киселев, Н.Конград, Л.Гумилев, С.Малов, С.Кляшторный, Ю.Зуев, Б.Кумековтердің еңбектерінде қарастырылған. Ал түрік дәуірінің ескерткіштері көрнекті археолог ғалымдарымыз А.Бернштам, Л.Қызыласов, М.Қадырбаев, Ф.Арсланова, С.Ақынжанов, Б.Нұрмағанбетовтардың зерттеу жұмыстарында орын алған. Түркілер тарихы - Қытай жылнамашыларының жазып алған ежелгі түркі аңызына сүйенсек, Шығыс Тянь Шань – Турфаннан басталады. 535ж түрік қолбасшысы Бұмын Алтай даласындағы түркі тілдес тайпаларды біріктіре бастады. 546ж теле тайпасы түріктерге қосылды. Үлкен күшке ие болған Бұмын 552ж 50 мың әскермен авар (жуань-жуань) мемлекетін талқандады. 552ж Түрік қағанаты құрылып, Бұмын өзін қаған деп жариялады. Территориясы: Жетісу, Амудария мен Сырдария аралығы. Астанасы: Суяб.«Түрік» атауы алғаш рет 542 жылғы қытай деректерінде кездеседі. Қытайлар түріктерді ғұндардың ұрпағы деп санаған. Түріктер Маньчжуриядағы қидандарды, Енисейдегі қырғыздарды, Солтүстік Қытай мемлекетін бағындырды. Түріктердің Орта Азияны алудағы басты қарсыласы - эфталиттер. Бұл – Каспий теңізінен Солт.Үндістан мен Шығыс Түркістанға дейінгі жерде созылып жатқан күшті мемлекет халқы. 561-563 ж түріктер эфталиттерге қарсы Иранмен әскери одақ құрды. 564 ж Иран шахы Хұсрау Ануширван Тоқарыстанды жаулады. 567 ж Бұхар тұбінде түріктер эфталиттерді жеңді. Орта Азиядағы жеңістерден кейін түріктер Ұлы Жібек жолын өз бақылауында ұстады. Түріктер және олардың қол астындағы соғдылықтар Византиямен сауда байланысын жасауға ұмтылды. Бұған Иран кедергі болады. Соған байланысты 568 ж соғды көпесі Маниах бастаған түрік елшілігі Константинопольге келіп, Византия императоры II Юстиниманмен сауда және әскери шарт жасасты. Түрік Византия одағы н,әтижесінде: Иран түріктерге жылына 40 мың алтын динар салық төлеуге; Сауда қатынасына бөгет болмауға міндеттенді. 575ж Иран мен Византия келісімі нәтижесінде Византия өзінің Кавказдағы вассалдарын түріктерге қарсы қойды. Түріктер жауап ретін,де Киммерия Боспорын талқандап, Қырым мен Батыс Кавказға соғыс жорықтарын жасады. 603ж. Қағанат екіге бөлінді:Батыс және Шығыс Түрік қағанаты. Қазіргі Қазақстан территориясы Батыс Түрік қағанаты құрамына енді