51. 1867-1870 Жж. Орал, Торғай және Маңғыстаудағы көтерілістердің ерекшеліктерін анықтап көрсетіңіз.

Капиталистік Ресей ұлт-қ аудан-ң , соның ішіндк қаз-ң әлеум –эконом—қ ж/е саяси дамуына барған сайын өсе түскен ықпалын жасамай отыра алмады. 1867-68ж. әкімшілік реформалар қазақтар-ң жаңа көтер-н тудырды. 19ғ-ң 60ж-да алғ. жартысында Қаз-да , әсіресе кіші жүзде отаршылдыққа қарсы жаппай хал. Наразылығы орын алды. Көшпелі хал-ң ашу ызасын туғызған патша үкіметі-ң салық саясаты-ң күшеюі болды. Оның үстіне қатардағы көшпенділер ауқатты отбасылар бірдей міндеткерліктер атқарды. Сал-р мен міндеткер-ң күрт көбейтілуі мен әкімшілік- аумақтық бөлініс-ң дұрыс жүргізілмеуі 1868жылғы Орал мен Торғай обл-да орын алған ұлттық бас көтерулер—ң басталуына түрткі болды. 1868ж желтоқсанда стихиялы түрде басталған көтеріліс 1869ж қазанға дейін созылды. Нашар қаруланған , бірақ жер жағдайын жақсы білетін шаруалар өздеріне қарсы қимылдаған патша үкіметі-ң жазалау топтарын қарақшыл шаб-ға ұшыратты. 1868ж 6 мамырда құрамында 200қылышты ж/е жаяу әскері бар Штемпель отряды Орынбор бағытындағы Жамансай көлінде қазақ жасақтарымен кездесті. Жазалау тобы көтер-ге тегеурін бере алмай 7күні азық-түлік таусылуына байл кері қайтады. 1869ж наурыз- маусым ай-да болыс, би , сұлтан ж/е старшындарға қарсы 41 рет шаб ұйымдастырылады. Оған 3000ға тарта жасақ қатысты. Торғай мен Орал обл-на көтер-ді жазалауға отряд топтарын жөнелтті. Орал обл-ы аймағына Рукин ,граф Комаровский отряды мен бірге генерал губернатор Веревкин басшылығындағы отряд аттандырылды. Көтер ұйымдаспаған өзара келіспеушіліктермен соғыс тактикасының нашар болуына орай басып жаншылды. 1870 ж Маңғыстаудағы шар-р көтер-і де осы сипатта болды. Маңғыстау приставы подполковник Рукин дала тұрғындары-ң қиын жағдайымен санаспай адайлардан 1869-70 жылдар үшін шаңырақ алымын жаңа салық жүйесіне сәйкес дереу енгізуді талап етті. Көпт. Жергілікті тұрғындар ,соның ішінде Бозащы түбегі-ң балықшылары Рукиннің талабын орындаудан бас тартты. 1870ж наурызында Рукиннің отряды көтер-діңүлкен тобымен кездесіп қоршауда қалды. 25наурызда ашық қақтығыс кезінде 20ға жуық жазалаушы қаза тауып, отряд командирі Рукин өз-өзіне қол жұмсайды. Жеңіс жігерлендірген көтер-р сәуір айының басында Николаев станциясына, Александровск фортына шабуыл жасады. Алайда сәтсіздікке ұшырады. Қосымша әскери көмектің келуі күштердің ара-қатынасын өзгертіп, көтер-р үстірт-ң баруға қиые аудандарына шегінді. Маңғыстау аймағы 3 айға жуық патша әскерінің қол астына қарады. Патша үкіметі көтер-ді жаппай жазалайды. Осы тұста ген-губ Крыжановский әскери министр Милютиннің көтер—ді жазалау тур нұсқауын жібереді. 1870ж желтоқсанда көтер жеңіліс тапқан соң , көтер басшылары И.Тіленбаев , Д. Тажиев, Е. Құлов ж/е олардың серіктері 3мың шаңырақпен Хиуа хандығы-ң шегіне өтіп кетті .Сөйтіп бұқаралық сипатына қарамастан көтер-ң негізгі қозғаушы күші – қазақ шаруалары өз қатарларын берік біріктіруге қол жеткізе алмай Маңғыстау обл-ғы халықтық-азаттық күрес жеңіліске ұшырады. Көтер аяусыз жанышталып ,адайларға соғыс шығыны ретінде 90мың қой салық салынды .Маңғыстау көтер өз кезегінде патша үкіметі-ң отарлау саясатына қазақ халқының қарсылығы-ң айқын көрінісі болды.