6. Үйсін, Қаңлы мемлекеттік-саяси құрылымдарының басты белгілерін анықтап көрсетіңіз.

Үйсіндер б.з.б. IIIғ – б.з. IVғ (700 жылдай өмір сүрген мәдениет).Саяси тарихы. б.з.б. II ғ-дан бастап қытай жазб-нда бат-ғы көрші-р үйсін-р тур дерек-р кездеседі. Үйсін қытайша «аспан елі» деген ұғым.Қытай-ң сипаттауы бойынша үйс-р «аққұбаша, сары шашты». Антропологиялық жағынан еуропоидтық. Б.з.б. II ғ-да үйсін-р Жетісуға қоныс аударды. б.з.б. 138ж Қытай императоры Уди-ң елшісі Чжань – Цянь үйсін және қаңлы ел-ін 13 ж-й аралап, дер-р жинап қайтты. Сол дерек-р бой-ша Қытай тарихшысы Сымя–Цянь кітап жазды. Ондағы:Үйсін-р астанасы – Ыстықкөл бойындағы Қызылаңғар (Чигучен немесе Чегу)1жоғары билеушісі – гуньмо (күнби)2халқы-ң саны – 630 мың 3түтін саны – 120 мың4 әскер саны – 188 800 мың5Байлар-ң жылқысы 5 мыңға дейін жетеді. Байлар жылқы-ына таңба салған.Үйсін мем-ті Бат, Орт, Шығ болып 3-ке бөлінген. 3 бөлік-ң басшысын – «бек» деп атайды. Бекке тайпа көсем-і, әскербасы-р табынған. Үйс-р қытай-ң Хан империясымен елшілік, туысқандық қатынаста болған. Олар бірігіп Бат-ғы қаңлылар, Шығ-ғы ғұн-мен соғ-қан. Архео-қ еск-р. Үйсін-ң арх-қ ес-ші қорған-р мен оба-р,қоныс-р. Олар негізінен Жетісу мен Тянь-Шаньда. Тарбағатай бөктер-інде шоғырланған. Үйс. қорған-ң айналасын қазандай тас-мен көмкеріп қояды. Үйсін қорған-ы 3топқа бөлінеді:1-ші топқа жататын-р – Сол-тен Оңт-ке қарай тізбектеліп салынады.2-ші – 3-3-тен топталып салынған3-ші– шашыраңқы, берекетсіз салынғанАқтас қонысы. мал бағумен қат егін-пен де айнал. Оған дәлел – 60 шаршы м-ден 150 шаршы м-ге дейін өңделген егіс алқабы табылды. Қазба жұмыс-ы кезінде тас кетпен, қала орақ, дәнүккәштер табылды.Тау бөктер-гі қыста тұруға арн-ған шикі кірпішпен салынған үйлер-ң орны табылды.Қарғалы шатқалынан табылған алтын тәті (диадема) Қаңлылар(б.з.б. II-II ғ. – б.з. V ғ)Саяси тарихы. Оңт. Қ-ды мекендеген иран тілдес тайпа. Қаңлы-р тур. дерек-ді қытай жазб-нан және ирандық-ң қасиетті кітабы «Авестадан»кездестіреміз. Б.з.б. 138 ж қаңлы еліне қытай императоры Удидің елшісі Чжань-Цянь келіп, 13 жалдай саяхаттап қайтты. Оның жазб-на сүйеніп, тарихшы Сыма – Цянь кітап жазды. Ондағы дерек-де: «қаңлы-р саны -600 мың, түтін саны- 120мың, жауынгер-р саны- 120 мың». Қаңлы-р б.з.б. 46-36ж-ры ғұндармен одақтасып, қытай-мен соғ-қан. Қаңлы-р Сол-гі көрші-і сармат-р мен алаң-ды тәуелділікте ұстаған. Ұлы Жібек жолы бақылауында ұстап, Қытай, Рим, Кушан, мем-мен сауда және егіншілік қатынаста болған. Қоғам-қ құрылысы. Қаңлы мем-кеті 5 иелікке бөлінген. Иелікті кіші хан-р басқарған, олар жоғары бас ханға бағынған. Хан-ң 3 уәзірі болған. Астанасы – Битянь. Ғалым-ң пікірінше, Түркістанға немесе Таразға жағын жерде орн-н. Салық жинау жүйесі қалыптасқан. Архео-қ ес-і. Қаңлы-ң арх-қ е-рі Сырдария бой-да орн-қан. Оларды өзгешіліктеріне қарай ғалым-р 3 мәдениетке бөледі: 1Қауыншы мәдениеті – Ташкент төңір-де таралған. Ерекшелігі - қайтыс болған адамды киімімен жерлеген. Қабір-ң ішіне тамақ, су құятын ыдыс-р құйған. Мұндай жерлеу дәстүр-і б.з.I мыңж-та алғ-қы жартысында кең тараған.2Отырар-Қаратау мәдениеті – Сырдария-ң орта ағысы, Қаратаудан бастап Талас өзеніне дей-гі ар-та таралған.3Жетіасар мәдениеті – Арал маңы, Қуаңдария мен Жаңадария аңғ-да тараған.Жақсы зерттеліп, мол мағлұмат беретін ес-р:4Көк – Мардан қала-ң орны. Қала шағын, тұйық көше-ден тұрған. Үй-р ортасында тік бұрышты жерошақ болған. Қабырға-ды жағалай аласа сәтілер орналасқан.

5Қостөбе қонысы. – Пұшық-Мардан қала-ның маң-да орналасқан. Қала б.з. 1 мыңж-ң алғ-қы жарты-да салынған.. Металл өндірісі, темір ұсталығы, қала құю, зергерлік ісі жақсы дамыған. 7Құлаата қаласы. Қала 5 га жерді алып жатыр. Металл өңдеу-ң ірі орталығы болған ж/е металл балқытатын оны табылды. 8Мардан қорымы. Б.з.б. 2 ғ-дан бастап айналысқа түскен қытай теңге-і табылды