44. Исатай Тайманұлы және Махамбет Өтемісұлы бастаған көтерілістің себептері, барысы, ерекшеліктерін (1836-1838 жж.) жүйелеп көрсетіңіз.

1836—1838 жылдары Бөкей хандығында аса ірі халық-азаттық көтерілістерінің бірі болып өтті. Ол көтерілістің басты себебі жердің жетіспеушілігі еді. Мәселен, Ішкі Ордадағы 20 мыңға жуық отбасы шаруашылығы жер тапшылығынан зардап шекті. Ең жақын шұрайлы жерлердің бәрін де ірі помещиктер мен байлар өзара бөлісіп алып қойған болатын. Қатардағы қарапайым қазақтар жерді солардан жалға алып пайдаланды. Қазақ ақсүйектері орыс помещиктерінен жалға алған жерлерді өздерінің жеке қалауы бойынша қазақ  ауылдарына көтеріңкі қымбат бағаға тағы да қайыра жалға беріп отырды. Сөйтіп қазақтардан әр түрлі айыппұлдар мен алым-салықты еселеп алып тұрды. Ресей помещиктері Юсупов пен Безбородконың Каспий теңізі жағасында көлемі орасан зор жер телімдері болды. Жайық әскери кеңесі Үлкен және Кіші Өзен бойындағы және Қамыс-Самара көлдерінің төңірегіндегі жерлерді өз пайдасына басып алды. Жайық бойындағы жерлерді Жайық қазақ әскерлері иемденді. Қазақтардың кесіп өтіп, жағалаудағы жайылымдарды пайдалануына қатаң тыйым салынды. Далалық қазақтар ішкі жақ бетке, ішкі жақ қазақтары далалық сыртқы жақ бетке өте алмады. Жердің жеткіліксіздігі салдарынан қазақтар жерді Астрахан губерниясының шаруаларынан, Жайық қазақтарынан, жер иеленуші ірі помещиктер мен қазақ байларынан қымбат бағамен жалға алып пайдалануға мәжбүр болды. Жәңгір хан тарапынан салынатын алым-салық түрлері де еңсені езіп жіберді. Ол өз жеке басының пайдасына жинап алынатын бірыңғай салық түрін енгізді. Патша үкіметі ханның өзі жасап алған фискальдық қаржы жүйесіне араласпады.

1835ж. Исатай бастаған көтерілісшіілер халық арасында үгіт-насихат жүргізіп, хан билігіне бағынбауға шақырды. 1836 жыл-ң ақпан айында халық көтерілісі басталды. Оның қозғаушы күші қатардағы бақташы қазақтар болды. Көтеріліс туының астына бірқатар старшындар да жиналды.Сұлтандар мұның ақыры не болар екен деп, әліптің артын бағып, бейтарап қалды немесе көтерілісшілерге қарсы шықты.

Халық көтерілісін елге белгілі беделді батырлар Исатай Тайманұлы (1791-1838) мен Махамбет Өтемісұлы (1803-1845) басқарды. Оның екеуі де беріш руының жайық атасынан болатын. 1836 ж. наурызла хан Қарауылқожаға қол жинап, Исатай мен Махамбетті ж/е оларды қолдаушыларды тұтқындауға бұйрық берді.1836-37 ж.ж. көтерілісшілер өз талаптарымен ханға барумен болды. Исатай мен Маханбеитке Күшік Жапаров деген адамды өлтірді деп жала да жабылды, бірақ сот отырысында олар өзін ақтап шықты.1837ж. Оларды тұтқындауға Перовский жіберген Покатилов баст. Жайықказак отряды аттанады. Алайда сәтсіз болады. Көтер-р саны 3мыңға жетіп қалған еді. 1837ж. қыркүйекте көт-р Қарауылқожа мен басқа да би сұлтандар ауылына шабуыл жасайды.Қазан айында Исатай хан ордасына шабуыл жасайды, Алайда ханға 17қазанда подполковник Гекке көмекке келеді.Алайда олар шайқасқа дайын емес еді. 1837ж 15қарашада Тастөбе маңында кескілескен шайқас болады. Көтерілісшілерді біраз жерге жейін қуып барады,алайда Исатайды ұстай алмайды.Тастөбе маңындағы шайқаста Исатай қаза табады. Оның басын Иван Богатырев деген урядник шабады. Исатай өлген соң, көтеріліс жеңіліске ұшырайды,ал Махамбет біраз жақтастарымен Хиуаға өтіп кетеді. Кейін Орынбор әкімшілігі оны сотқа тартып, Атырау өңіріне жер аударады. Бұл көтер нег 3кезеңнен тұрады :

1. 1833-1836ж- көтер-ке даярлық кезең ;

2. 1837ж басы-1837ж күз айлары

3. 1837ж желтоқсаны -1838ж шілде . Көтеріліс Ақбұлақтағы шайқаспен жеңіліске ұшырайды.

Бұл патша үкіметі құрған жаңа әкімшілік-аумақтық бірліктің аумағында қазақтардың отаршылдыққа қарсы ірі баскөтеруі еді. Оның ұлт-азаттық сипаты басым болды.Көтеріліс аяусыздықпен басылғаннан кейін де жалғаса берді. 1842 жылы Жәңгір ханға қарсы Аббас Кошайұлы мен Лаубай Мантайұлы бастаған баскөтерулер болып өтті.

Жәңгір хан көтерілісшілердің кейбір талаптарын орындауға мәжбүр болды. Атап айтқанда, халықтан жиналатын алым-салық көлемін едәуір жеңілдетті. Патшаүкіметіне наразылық білдірген старшындардың пікірімен санасу керектігін түсінді.