35. Хүіі-хүііі ғ. Басындағы Қазақ хандығы. Тәуке хан – мемлекет қайраткері, реформатор, дипломат.

Тәуке хан. 1680 жылы Қазақстан жеріндегі хандықтардың билігі Жәңгірдің баласы Тәуке ханға (1680-1717 жж.) көшті. Ол өзін жақтайтын феодалдардың, ел силаған билердің қолдауына сүйене отырып, халықтың, елдің бірлігінін туын жоғары ұстады. Ол билер съезінің өтетін жері мен уақытын белгіледі. Съезр Тәуке хан ордасында: Түркістан қа-да Битөбеді, Сайрам қал-дағы мартөбеде Сырдария обл.Ангрен қ.жақын жердегі Күлтөбеде өткізілген. Билер кеңесінің шешімін келесі мәжіліске ешкім өзгерте алмайтын еді. Тәуке хан би-батырлар тірегін кеңейтуге тырысты.

Тәуке хан 1687-1688 жж. Бұхара ханы Сұбхан- Кулимен Ташкент туралы келіссөз жүргізген, тіпті қаланы алуға әрекеттенген. Сырдария бойындағы Тәукенің хандық өкіметі нығайып, Түркістан қаласы оның астанасы болған. XVII ғ. 90-шы жылдарында, яғни Тәуке ханның тұсында жонғар феодалдарының қазақтардың жеріне қысымы босаңсыды. Өйткені бұл кезде қазақ, кырғыз, оған қарақалпақтардың бір бөлігі бірігіп қимыл жасады.

1686-93 ж.Сібірге 5 елшілік жіберді. Тәуке хан орыстармен қарым-қатынастарды тең дәрежеде ұстау үшін, бейбіт халықты өлтіру, тонау сияқты кемшіліктерге көз жұма қарады.

Тәуке хан кезінде жоңғар-қазақ кқарым-қатынасы шиеленісте болды.

1698 ждан бастап ойраттармен қарулы қақтығыстың жаңа кезеңі басталды.Жоңғарлардың көздегені ірі сауда орталығы болатын оңт.Қазақстан болатын. Қазақтың Сығанақ, Түркістан, Созақ, Отырар ,Сайрам қал-ы өзіндік стратегиялық тірек бекетіне айналды. Қазақ-қалмақ қырқыстары толассыз жүргізілді. Олар 1711,1712,1714,1717 ж.ерекше болды. Жоңғария қазақтарға аса қауіп төндірді.

Тәуке хан феодалдық өзара тартыстарды уақытша тыйып, үш жүздің үшеуінде де тыныштықты қалпына келтіруге тырысты. Осы арқылы ол қазақ руларының қоныстарын сыртқы жаулардан қауіпсіздендіруге күш салды. Тарихи деректерде айтылғандай, Тәуке ханның өз билігінде 80 мыңдай жауынгерлерінің болуы, оған сыртқы және ішкі жаулармен күресте жетістіктерге жетуге мүмкіндік берді.

1718ж.қазақтың үш жүзіне билігі толық тараған соңғы хан Тәуке қайтыс болды. Тәуке хан тұсында қазақ хандығы бір орталыққа бағынған мемл.еді.

«Жеті жарғы»-жеті ереже дегенді білдіреді. Ғылыми әдебиетте бұл заң құжаты «Тәуке ханның ережесі» н\е «Тәуке ханның заңы» деп аталады. Деректемелерде «ереженің» авторы кім болғаны туралы мәліметтер жоқ. Тарихи аңыздарға қарағанда ереженің жасаушысы тәуке хан делінеді: ол Күлтөбеде 3 жүздің басты билерінің бастарын біріктіріп, сөйтіп олар «қасым мен есім хан-ң ескі әдет-ғұрпын» «жеті жарғы» деп аталатын нормаға біріктірген. Жарғыны кейбір ғалымдар Шыңғыс ханның Яссасының көшірмесі десе, кейбіреулері оны мүлдем тәуелсіз жазылған дейді. Тәуке ханның ережесінде сол кездегі қазақ қоғамының әлеум.-құқықтық нормалары заң жүзінде баянды етілді. Жеті жарғыға әкімшілік, қылмыстық істер, азаматтық күрес нормалары, салықтар, діни қозғалыстар, сот, отбасы жағдайы, яғни қазақ қоғамы өмірінің барлық жақтары қамтылды. Әкімшілік құқық нормалары мен қылмыстық іс құқығы: жоғарғы билік хан қолына шоғырланды, жиналысқа қару-жарақсыз кіргізілмеді. өлім жазасына кесілді: 1. Әйелі күйеуін өлтірсе ж\е туыстары кешірмесе; 2.егер әйеле көлденеңінен тапқан баласын ұялғанынан өлтірсе; 3.егер өз әйелінің көзіне шөп салғанына күйеуінің көзі жетсе; 4. Егер құдайға тіл тигізсе . Өлім жазасының екі түрі болды: дарға асу, тас лақтырып өлтіру. Жазалаудың ең көп тараған түрі құн төлеу. Отбасы-неке құқығы, Мұра алу жағдайлары жарғыда дұрыс талданбады. Отбасы саласында әйел тең құқықты болмаған. «ата-анасы өз баласын өлтірсе жазаға тартылмайды» делінген. Баласы жоқ бөлек тұратын баласы қайтыс болса мал-мүлкі әкесіне берілген. Сот. Соттау құқығы тек ханның билер мен рубасылардың қолында болды. Талапкер мен жауапкер тұратын ауылдардан екі адам шақырылуы тиіс болатын. Істі шешкеені үшін билер өтелетін есенің оннан бір бөлігін алды. Нақты айғақтары болмаса 3-7-ге шейін куәлар шақырылатын. Куәлер болмаса ант беру талап етілген. Билерге күдік туса айыпкер ауыстырылуын сұрауға құқығы бар.