34. XVI ғасырдың екінші жартысы мен XVII ғасырдың алғашқы ширегіндегі Қазақ хандығының саяси тарихын талдап көрсетіңіз.

Жоңғарлардың басым бөл-нің 1Тобылға, Жемге, Жайыққа, Еділге қарай баяу жылжып барып қоныстануы қазақтар башқұрттар ноғайлар орыстар пайдалан-н жер алаптарында қалып-н тепе-теңдікті бұзды. Олар Есіл мен Тобылдың жоғ.ағыстары а\ы Жем мен Жайыққа қарай қозғалды. Жоңғарлар Көшім ұрпақтарының қолдауына сүйенді. Бұл туралы шығыстанушы В.В.Григорьев : "Сөйтіп моңғолдар қысқа уақыт ішінде Сібірден Үндістанға ж\е Қатайдан Кавказға дейінгі елдердің әміршісі болды. Хоурлықтың ордасы 50000 шаңырақ, ал атты әскері 30000 болды. Олардың артынан Еділге қарай басқа қалмақтар ілесті." 1635 ж қалыптасқан Жоңғар хандығы қазақтарды 3 жағынан қоршады. 1643 ж. Жоңғарлардың 50мың әскерін бастап келген Батыр қонтайшының қолына қазақ ханы Жәңгір 600 ғана жауынгерімен қарсы шықты. Самарқаннан Жалаңтөс батырдың қолы көмекке келіп қазақтар бұл шайқаста жеңіске жетеді. Жоңғарларға қарсы күресте Жәңгір тапқыр, әрі дұрыс айла –тәсіл қолданғаны туралы Левшин былай дейді: «Ол аз ғана адаммен ашық шайқаста жеңіске жете алмайтындығын біліп, жоңғарларды тұзаққа түсіру үшін екі таудың ортасын тосқауыодап отырады. Бұл жер жоңғарлардың қалың қолының қазаұтарды қоршауға алуына тиімсіз болып, Жәңгір хан жеңіске жетті » . Қазақ шежірелері мен халық аңыздарының деректері б/ша шайқас Жоңғар алатауында , Орбұлақ деген жерде болған.Ірі оқиғалар мен қатар Орбұлақ шайқасы да қазақ халқының тарихына енді. Жәңгір «Салқам Жәңгір » деп аталып кетті. Бұл жөнінде ЩОқан Уалиханов былай дейді: «17ғ. Екінші жартысында Есім хан тұсында қырғыз-қазақтардың күшейіп алған қалмақ әміршілеріне қарсы күресі басталды. Есімнің ұлы Жаһангердің 1643 жылғы Батырхан тайшымен соғысы туралы Фишер баяндаған». Шынында да Қазақ хандығының Жәңгір бастаған күресі туралы мәселе тарихнамада 18 ғасырдан бастап қозғалған .

Теуекел мен Есімнің Орта Азияга жасаған жорыктары кезiнде Тауекел Бухара каласының түбiнде жаралы болып қайтыс болады. Жазба деректерге қарағанда Тәуекелдің балалары жас болып, ел алдында танылмагандыктан, хандык билiктi iнici Eciм сұлтан алады. Eciм сол кездің өзiнде қазақтың көп санды әскер басшысы болған. Ташкент, Түркістан аймағын билеген, көрнекті сұлтан еді. Сондықтан да сұлтандардың көпшiлiгi Есімнің хан болуын жақтаған. Есім енді 1598 ж бастап 1628 ж шейін ел билейді. Алайда Есімге қарсы болған саяси топтар болды. Ол қатаған руынан шыққан Тұрсын Мұхаммед деген сұлтан еді. Ол 1613-1614 жылдардың шамасында өзiн хан деп жариялаған. Сөйтiп XVII ғасырдың алғашкы кезiнде қазақ хандығын екі хан билеген, содан саяси бытыранкылық болды. EciM хан Түркістан қаласын өзінің астанасы етсе, ал Тұрсын өзiн тауелсiз хан жариялап, Ташкент каласын өзінің астанасы ететi. Осы кезде бұхар хандығы мықты болып тұр еді. Бұхар хандығы Тәуекел ханның кезінде Айырылып қалған маңызды қалаларды қайтарып алу үшін соғыс ашады. Алғашқы қазақ-бұхар шайқасы 1603 жылы Айғыржар деген жерде (Самарқанд мағы) болып, бұл шайқастав Қазақ хандығы жеңеді. 1611 жылы бұхар әскерімен Ташкент түбiнде ұрыс болады. Қазақтың әскерін басқарган Есім хан жеңіске жетiп, Бұхар ханы келiсiм жасауға мәжбүр болған. Осы кезде Eciм мен Тұрсын арасында кайшылықтар туып, Eciм хан өз ордасына қайтады. Осы кезден бастап eкi қазақ хандарының арасындағы қайшылық шиеленiсе туседі. Eciм хан шамамен алғанда 1627-1628 жылдары Жетiсу жерiне енген қалмақтарға қарсы жорыққа аттанған кезде Тұрсын хан өзінің әскерімен Түркістанға Есім ханның ордасына шабуылдаған Eciм ханның көптеген адамдарын өлтіріп, әйелiн, балаларын тұтқындап, Ташкентке кайтады. Eнді Тұрсын хан Eciм ханды өлтірмек болады Бул жағдайдың бәрiн естіген Eciм хан Ташкентке аттанады. Ташкент төңірегінде шайқас болған. «Бахр әл - асрардың» мағлұматына қарағанда Тұрсын қайтыс болған. 1628 жылы Тұррсынды өлтірумен бірге Есім хан қатаған руын да қырып тастаған.

Махмұд ибн Уәлидің хабарларына қарағанда Есім хан 1628 ж қайтыс болған. Бірақ Есім хан 1643 ж дейін билік құрды деген мәліметтер бар. Есім хан билік құрып тұрған кезінде қазақтардың әдеттегі құқық нормалары бір жүйеге келтіріп, толықтырады. Ханның тұсында «Есім ханның ескі жолы» деген заңдар жинағы шығады. Түркістан қаласын Есім хан өзінің астанасы етті.