24. Қазақстан тарихындағы Әбілхайыр хандығының орны мен рөлі.

Әбілқайр х-ғы 1428-1468жж.)XV ғ-ң 20 ж-да Ақ Орда-ң ыдырауына байл. Жошы әулеті-ң арас-да феодалдық қырқыс басталды. Әбілқайыр тартыста жеңіп шығып, 1428 ж. хан сайланады. Әбілқайыр-Жошы хан-ң 5-ші ұлы Шайбани хан-ң ұрпағы. Шайбани хан-ң ұлысы Батый хан-ң тұсында құрылған. Осы ұлыс-ң билігінде Әбілқ отырғаннан бастап, хандық-ң саяси билігі көтеріледі. Ә.жастайынан жетім қалып, Жұмадық хан-ң қолында өскен. Хан оны жас кезінен жорық-ға өзімен бірге алып жүрген. Хан маңғыт-ға шаб. кезінде қаза тауып, 16 жасар Ә.тұтқынға түседі. Бірақ маңғыт билері-ң шешімі бой.тұтқыннан босатылады. Сол жорықта ерлігімен көзге түскен Ә.-ды 17 жасында 1428 ж. 200-ден астам ақсүйек-шонжарлар хан сайлайды. Тарихи жазба дерек-де бұл жаңа құрылған хандық-ң аты “Өзбек ұлысы”, “Өзбек хандығы” н/е “Шайбани ұлысы”, “Ә.ұлысы” д.а. Ал ұлыс-ң алып жатқан жері мен халқының басым көпшілігі қыпшақтар бол-тан, оны “Қыпшақ хан-ғы” д. те а. Алайда Ә.-ң 40 ж-дан астам хан болуы “Ә. хандығы” деген атауды қалыптастырған.Территориясы - Жайықтан Балқашқа дей. ж/е Аралдан Тобылға дей.Бастапқы кездегі астанасы – Тура, одан кей - Орда, соңғысы - Сығанақ.Халқы – 92 ру-тайпадан тұрғандықтан “92 баулы өзбек” д.а. Рузбихан: “бұл хандық-ң халқы – Шайбани-р. Қарақалпақ-р, Қазақ-р. Ең ержүрегі – қазақ-р” д. жазды. Нег.тарихи оқиғалары:1431 ж.- Ә. Екіретүп деген жерде Тоқа-Темір ұрпақ-рын жеңді. Хан көптеген дүние-мүлік олжалайды. Одан кей. Батый хан-ң астанасы болған Орда Базарды бағ-ып, оны өзінің орт-ғы етеді. 1446 ж. – Атбасар маң-да Мұстафа ханды жеңді. Бұл жеңістен кей. Сырдария мен Қаратау айм-ғы Сығанақ. Аркөк, Созақ, Үзкент сияқты экон-қ жағынан маң. қала-ды басып алады. Астанасын Сығанаққа көшірді.Енді алға қойған мақсаты – Орта Азия-ң атақты қала-н басып алу, одан соң Жетісу айм-ғы Моғол ханд-ң жеріне шабуыл жасау. 1446 ж.- Ә. Самарқандты басып алды. Алайда Ә. хандық құрған кезде оның халқы-ң арасында әлеум-экон-қ теңсіздік шиеленісе түстң. Хандық біртіндеп әлсірей бастады.1456-57 ж.- Ә. Сығанақ түб-де Үз-Темір бастаған ойрат-дан жеңілді. Осыны пайдаланған Барақ-ң ұлы Жәнібек мен немере інісі Керей Ә.-дан бөлініп, Жетісуға көшіп кетті.1468 ж. – Жәнібек пен Керейді қайтарам деп, Моғолстанға аттанған Ә. Алматы маң-дағы Аққыстау деген жерде қайтыс болды. Ол СЫғанақ түб-гі Көккесенеде жерленді.Моғол ханд-на жорығы нәт-сіз аяқталып, хандық мүлде әлсірейді.Қазақ ханд-ң құрылуымен Ә. ұрпақ-ы Шығ.Дешті Қыпшақ жерінде билік жүргізу құқығынан айырылады.

25. Моғолстан мемлекетінің Қазақстан тарихындағы орны мен рөлі.

Моғолстан (ХІҮ ғ. ортасы – ХҮІ ғ. басы). 1456 ж. Керей хан мен Әз Жәнібек ханның Әбілхайыр хан үстемдігіне қарсы күрескен қазақ тайп.н бастап шығ Дешті-Қыпшақтан батыс Жетісу жеріне, Моғолстан жеріне таман қоныс аударуы қазақ ханд-ң құрылуына мұрындық болған маңызды тарихи оқиға едіШағатай ұлысы ыдырап, Шағатай ұлысының шығ бөлігі – Оңт. Шығ. Қ. мен Қырғызстан аумағында Моғолстан мемлекеті құр/ды. Ал ұлыстың келесі бөлігі – Мауараннахрдың батысында құрылған.Тоғылық-Темірді 1348 жылы Моғолстан ханы етіп сайлайды. Ал негізгі саяси билік осы Әмір Поладшының қолында болған. Әмір Поладшы Моғолстанды Мауараннахрдан біржола бөліп алып, тәуелсіз, жеке хандық құруға бар күшін салды. Дулат тайпасы шонжарларының жаңа құрылған бұл өкіметте беделдері бұрынғыдан да күшейген. Жалпы, дулаттардың беделі Шағатай ханның кезінен белгілі.Моғолстан шекарасы Мұхаммед Хайдардың "Тарих-и-Рашиди" атты кітабында былай баяндалады: "Қазір Моғолстан деп аталатын жер аумағының ені мен ұзындығы 7-8 айға созылатын жолды көрсетеді. Моғол.ң шығ шеті қалмақтар жеріне кіріп жатыр, ол өзіне Барс көл, Еміл, Ертісті қосып алады. Солт/нде Көкше теңізбен (Балқаш көлі), Бом және Қараталмен, батысында Түркістан және Ташкентпен, оңтүстігінде Ферғана, Қашқар, Ақсу, Шалыс және Турфанмен шектеседі". Яғни сол кездегі Моғ-ға қазіргі Оңтүстік-шығыс және Оңт.Қ. жер аумағы кірген. Одан әрі қарай Хайдар былай жалғастырады: "Моғолстанда үлкен өзендер көп, үлкендігі Джейхунға (Әмудария) ұқсайды. Олардың ішінде Іле, Еміл, Ертіс, Шұйлық және Нарын бар. Бұл өзендер Сырдариядан кем түспейді. Бұл өзендердің көп бөлігі Көкше теңіз (Балқаш) көліне құяды, ол Моғолстан мен Өзбек ұлысының ортасын да бөліп тұрады". Бұл мем. Шағатай ұлысының бір бөлігі еді, ал екінші бөлгінде Мауереннахр өмір сүріп жатты.Моғ. ортағасырлық авторлардың тарихи деректерінде мем. өзінің құрылу кезеңдеріне қарай "моғол" атты этникалық-саяси бір тұтастыққа енудің ұзақ араласу және сіңісу процесінен өткен жергілікті түрік және түріктенген моңғол тайпң мемлекеттік-саяси бірлестігі болып көрінеді. Оған кіретін тайпалар: дулаттар, албандар, суандар, қаңлылар, керейлер, арғындар, барластар т.б. Моғолстан ордасының орныққан орталығы Алмалық қаласы 1361 ж. Мәуереннахрға екінші рет шабуылға аттанып, оны бағындырған Тоғылық темір баласы Ілияс қожаны оған билеуші етіп қалдырды.1362 ж. Тоғылық Темір қаза тауып, Моғолстанда билік Ілияс қожаға көшкенде Мәуереннахрға билеуші болып Қазағанның немересі Хұсайн тағайындалды. Ақсақ Темір онымен бірге Моғолстанға қарсы шығып, Мәуереннахрды өздерінің қол астына біріктіруге кірісті. Ақсақ Темір мен Хұсайн Моғолстан әскерлерін талқандады.