2. Аристотельдің рух туралы ілімі

Аристотель-(384-322 ж.б.э.д.) психика ұғымын органикалық процестердің барлығына жатқызды. Ол жанды үшке: өсімдіктер, жануарлар және адамдар жанына бөлді. Оның «О душе» атты трактаты көп уақытқа дейін психолоиядағы жетекші еңбектің бірі болды. Ол жанға зат сияқты қарайтын көзқарастан бас тартты. Жан, Аристотель пікірінше, - тұтастай жұмыс жасайтын органикалық жүйе. Жан табиғатына анықтама беру үшін «энтелехия» деп аталатын күрделі философиялық категорияны пайдаланды. «... жан,- деп жазды ол.- өмір сүру мүмкіндігіне ие, табиғи тән формасы мағынасындағы мән. Мән (форма сияқты) бұл энтелехия; осындай тәннің жан энтелехиясы болуы мүмкін». «Энтелехия» ұғымына ол мынадай түсінік береді: «Егер көз тірі тіршілік иесі болса, онда, оның жаны жанар болар еді». Сонымен, көру мүшесі көздің мәні сияқты, жан тірі тән мәні. Мұнан, Аристотель бойынша жанның маңызды мәні- ағзаның биологиялық тірішілігін қамтамасыз ету болып табылады.

3. Сократ пен Платонның рух туралы ілімінің моральдік –этикалық аспектері

Сократ (469-399 ж.б.э.д.) пен Платон (427-347 ж.б.э.д.) – заттар үнемі өзгеріп, дамып, қалыптасып отырады, олар бірде болмыс, бірде болмыстан тыс болуы мүмкін. Осы болмыс емес «метерия» деген ұғыммен сәкес келеді. Ендеше материя сезімдік заттар дүниесі мен сезімнен тыс идеялар дүниесінің ортасындағы аралықта орналасқан. Платон таным процесін қамтиды. Оның пікірінше өрлеу әдісі бар. Ол әдіс бойынша таным әуелі қарапайым болжамнан бастап, идеяға дейін, яғни белгілі бір бастамаға дейін жету керек. Сондай –ақ, болмыс, қозғалыс және тыныштық бар екендігін түсіндіруге тырысты. Платон еңбектерінде жанға өз бетінше субстанция ретінде қарайды. Оның пікірінше, жан тәнмен бірге және де оған тәуелсіз өмір сүреді. Жан- көзге көрінбейтін, жоғары, ғажайып, мәңгі, ал тән- көзге көрінетін, ұждансыз, өзгеретін, шіритін нәрсе. Жан және тән күрделі өзара қатынаста болады. Өзінің ғажайыптығымен ол тәнді басқарады. Платон адамның өмір сүру жағдайына байланысты жан жөніндегі пікірлерін ұсынды. Осы көзқарастарында Сократ пен Платон этикалық шешім жасайды. Жан- адамда бар нәрсенің ең биігі, сондықтан ол тән денсаулығынан гөрі жан денсаулығына көп көңіл бөлу керек дейді. Адам ешкімге қиянат жасамай жақсы өмір сүрсе, оның жаны жұмаққа, ал, егер басқаға жауыздық, жәбір көрсетсе жақын жерде адасып жүреді деп тұжырымдады

Платон дұрыс па? Бұл сұраққа белгілі профессор Ю.Б. Гиппенрейтер өзінің «Введение в общую психологию» атты еңбегінде Платонның белгілі бір дәрежеде дұрыс екендігін көрсетті. Бұл рухани әлем- адамзат мәдениеті, тілінде, ғылыми және әдеби шығармаларында деп көрсетті.

4. Декарт дуализмі

Рене Декарт (1596-1650 ж) –рационалды философияның бастаушысы болып табылады. Декарт көзқарасы бойынша адам түрлі нанымдар мен идеяларды сенімдеріне қабылдай отырып, көптеген адасуларды бойына сіңіреді. Сондықтан, шындықты табу үшін, ең алдымен, барлығын күмәнданудан бастау қажет. Декарт «ойланамын, яғни өмір сүремін» деп тұжырымдады. Ойлау дегенімізде, ол «бізде болып жатқанның барлығы, біздің тікелей қабылдауымыз» деп түсінді. Бұл пікірлерден XIX ғасырдың жартысында шығатын постулат- адам өзінде бірінші табатыны- өзінің санасы. Оның пікірінше, ағазаның сыртқы ортамен өзара әрекеттестігі жүйкелік машина арқылы жүзеге асады. Сондықтан, адамның жүріс-тұрыстық белсенділігі себептері өзінен тыс жатыр және сыртқы факторлар арқылы айқындалады. Ал, сана жүріс –тұрысты реттеуге қатыспайды. Сондықтан, өз ілімінде Декарт бір-біріне тәуелсіз екі субстанция- материя және рух бар деп дәлелдей отырып, жан мен денені тез арада қарама-қарсы қойды. Психология тарихында бұл ілім «дуализм» деген атау алды. Дуалистердің көзқарасында психика ми функциясы, оның жемісі болып табылмайды, ол өз бетінше мидан тыс, тәуелсіз өмір сүреді.