3. Тұлға теориясының диспозициялық бағыты (г. Олпорт, р.Кеттел, г. Айзенк)

Диспозиционалды бағытта меңгеруде негізінде екі жолын идея жатыр.

1. Белгілі бір бейнеде түрлі ситуацияларға жауап беруде кең ауқымға ие. Бұл дегеніміз адамдар өз қылықтарында, ойларында және эмоциаларында уақытқа, оқиғаға және өмірлік тәжірибеге тәуелсіз белгілі бір тұрақтылықты көрсетеді.

2. Негізгі идея нақты бір біріне ұқсас екі адамның жоқ болу жағдайымен байланысты.

Гордан Олпорт. Жеке адамның диспозициялық теориясы. Гордан Уиллард Олпорт 1897ж. Индиана штатындағы Монтесумада 4 ағайындының кішісі болып туылған. Ерте балалық шақтан Олпорт қабілетті бала болған. Психология курсын оқығанымен, ол эканомика философияға маманданды.

1922 ж. Олпортқа психология бойынша докторлық дәреже берілді, оның диссертациясы жеке адам ерекшеліктеріне арналды.

Личность: «психологическая интерпретания » деген кітабында Олпорт 50-ден аса түрлі жеке адамға анықтама берді, оның анықтамасы мына тұжырымда көрінеді. Адам – бұл объективті шындық.

Рэймонд Ксттел: Жеке адамның құрылымдық теориясы. Кеттелдің көптеген теоритиктерден ерекшеліктері адам табиғаты клиникалық бақылаудан немесе индитивті пікірлерден бастаған жоқ. Керісінше оның көзқарасы нақты эмпирикалық зерттеу әдістерін қолдануға берік негізделеді.

Рэймонд Бернард Кеттел 1905 ж. Англиның Стаффордишрде туылған. өз автобиографиясында балалық шағының бақытты және түрлі қайықта, үңгірлерді зерттеу және жүзу сияқты қызықты әрекеттермен айналысқан. Бірақ бұл тыныштық өмір Англлия 1 дүниежүзілік соғыс басталғасын аяқталды. Гоститиль Кеттел үйіне жақын жерде болды және Франциядан қайтқан жүздеген жаралы солдаттарды көрді. Осы балалық шақтағы қобалжулар өзінің жеке өміріне қандай із қалдырғанын жазды. Кеттел 16 ж Лондон университетінің король коллджіне түсті, физика және химияны оқыды. Бітіруге өз уақытын қалағанда алғалы отырған дипломының әлеументтік проблемаға деген қызығушылығын қанағаттандырмайтынын түсінді. Кеттел психологиямен айналысуға шешті.

Кеттел бойынша жеке адам бұл белгілі бір жағдайда адам жүріс – тұрысын болжауға мүмкіндік берді. Жеке адам матиматикалық анализдеуді жинақтаушы ретінде ол жүріс тұрысты болжау ерекшеліктерін теңдестіру арқылы жүзеге асырылуы мүмкін деген пікірде болды. Белгілі бір нақтылық дәрежеде адам жүріс – тұрысын болжау үшін Кеттел негізі формула қолданды:

R = f ( S,P); R – реакция ( не істейді, ойлайды, сөзбен білдіреді ),

Анықталмаған (f) функциясы бар, Sf ситмулдаушы ситуация (нақты уақыттағы) және Р жеке адам құрылымы.

Ганс Айзенк: Жеке адам типтерінін теориясы. Айзенк психология макс адам жүрісін болжайды деген пікірінен келіседі. Бірақ Айзенк факторлы анализді басқалай қолданды. Айзенк индивидуум дамуында генетикалық факторларға үлкен мән береді. Бұл Айзенкті ситуациялық ықпан ету елемес адамға қоршаған ортаның әсерін теріске шығаруын білдірмейді, ол жеке адам ерекшелігі және типтері ең алдымен тұқым қуалаушылықта айқындалады деген пікір айтады.Ганс Юрген Айзенк Германия, Берлинде 1916ж туылған оның әкесі актер және әнші, ал шешесі – мылқау кино жұлдызы болған. Өздерінің балалар шоу бизнестен көрген және В.Ж.Айзенк кинофильмде ойнаған. Бірақ оған екі жас болғанда ата-анасы ажырасып кетіп мамасы жағындағы әкесі тәрбиелеген. Ол Лондон университетінде психологияны меңгерді 1940ж, оған докторлық атақ берілді. АҚШта түрлі университетте продюсор консультатор ретінде қызмет етті. 1983ж Лондон университетіндегі психология факультетіндегі жұмысынан кетіп. Қазір өмірбаянын жазуда және басқа уақытын тениспен айналысады.

Айзенк адамдар туралы мәлімет жинауда түрлі әдістерді пайдаланды: өзін -өзі бақылау экспертті баға, өмірбаян мәліметтерін талдау, физикалық және физиологиялық параметрлер және объективті психологиялықи тестер.

Жеке адам бихевиоралды үйрету бағыт: Беррек Фредерик Скиннер. Үйрену көзқарасында жеке адам бұл өмір ағысында адам игерген тәжірибе. Бұл жүріс-тұрыстың үйретілген моделінің жинақталған жиынтығы. Үйренуші бихевиоралды бағыт адамның ашық әрекетімен айналысады, яғни оның өмірлік тәжірибесімен шығарды.

Скиннер еңбектерінде қоршаған орта әсері біздің жүріс-тұрысымызды анықтайды. Бррек Фредерик Скиннер Пенсильвания штатында 1904ж дүниеге келген. Отбасындағы атмосфера жылы, тәртіп қатал, мақтау тек еңбек сіңгенде берілген.

1931 – 1936 жылдары Скиннер Гарвардта ғылыми жұмыспен айналысты. Скиннер бихевиорист ретінде белгілі болды. 1945ж Индион штатында психология кафедрасында жетекшілік қызмет атқарды. Ғылыми әрекеті көптеген марапатқа ие болды.