3.2.1. Технологиялық операцияның элементтерi /мемст 3.1109-82/
Технологиялық операцияның элементтерi деп затты орнатуды, технологиялық әрекеттi, қосалқы әрекеттi, жұмыс қимылын, қосалқы қимылды, позицияны айтады.
Орнату – өңделетiн дайындаманы немесе құрастырылатын құралым бiрлiгiн өзгертпей тұрып, бiр бекiткенде орындалатын технологиялық операцияның бiр бөлiгi болады.
Технологиялық әрекет деп технологиялық операцияның бiр бөлiгiн айтады. Технологиялық әрекеттi өткiзудегi пайдаланылған аспаптар, өңделетiн беттер және құрастырылатын құрылым бiрлiктерi өзгермейтiн тұрақты болуы қажет.
Технологиялық әрекеттiң мысалы 3.2-суретте көрсетiлген.
3.2-сурет. Дайындаманы токарь станогымен жону кезiндегi технологиялық әрекет
Қосалқы әрекет деп технологиялық операцияның бiткен бөлiгiн айтамыз. Қосалқы әрекет адам мен құрал-сайманның қимыл-әрекетiнен тұрады да, сондағы өңдеуге /құрастыруға/ дайындаған объектiнiң сапа-құрамын өзгертпейдi. Ол тек негiзгi технологиялық әрекеттi өткiзу үшін қажет болып табылады.
Жұмыс қимылы – технологиялық әрекеттiң бiткен бөлiгi. Ол аспаптың дайындама бетiнен бiр мәртебе жонып өткен қозғалысынан тұрады да, объектiнiң сапа-құрамын өзгертумен тынады.
Қосалқы қимыл да технологогиялық әрекеттiң бiткен бөлiгi болады. Бiрақ бұл қимыл объектiнiң сапа-құрамын өзгертпегенiмен, жұмыс қимылының іске асырылуына қажет.
Позиция дегенiмiз – технологиялық операцияның керектi бiр бөлiгiн жасау үшiн дайындаманы және құрылым бiрлiгiн қондырғыға орнатып, оларды аспап және құрал-сайманның белгiлi бiр орнына мықтап бекiтiп тастау /3.3-суретке қараңыз/.
3.3-сурет. Дайындамадағы ойық элементiн фрезерлеудегi А және Б позицияларына мысал
Машина жасаудағы технологиялық үдерістiң түрлерi
3.3. Машина жасау өндiрiсiнiң түрлерi мен типтерi
Машина жасау өндiрiсi деп бұйым шығарудағы машина жасау технологиясының тәсiлдерi негiз болған өндiрiстiк үдерістi айтады. Машина жасау өндiрiсiнiң түрлерi мен типтерi шығарылатын бұйымның түрi мен күрделiлiгiне, машина жасау технологиясының тәсiлдерiне, өндiрiстi үйымдастыру және басқару мәселелерiне байланысты.
Өндiрiстiң түрi деп бұйымды шығарудағы қолданылатын тәсiлдер нышанын көрсететiн жiктеу санатын айтады. Өндiрiстiң түрi ретiнде құю, ұста-пресс, механикалық, термиялық салаларды көрсеткен жөн.
Өндiрiстiң типтерi деп бұйымдарды шығарудағы ең негiзгi нышан ретiнде бұйымның шығару аумағын, жүйелiлiгiн, тұрақтылығын көрсететiн жiктеу санатын айтады /МЕМСТ 14.004-83/.
Өндiрiстiң үш типi болады: жеке, сериялы және жаппай мол шығаратын өндiрiстер.
Өндiрiс типiнiң жалпы сипаттамасын операцияларды бекiту коэффициентi арқылы көрсетедi:
(3.1)
Мұндағы,
– қолданылатын неше түрлi технологиялық
операциялардың қосындысы;
– цехтағы неше түрлi технологиялық
операцияларды жасауға келетiн жұмысшылардың
саны;
– норма орындау коэффициентi;
– жұмысшының бiр схемадағы айлық
уақытының қоры;
– ай iшiндегi кұнтiзбелiк, демалыс және
мейрам күндерi;
–
жұмыс ауысымының ұзақтығы, сағат.
Жекелеген
өндiрiсте бiркелкi бұйымдар аз мөлшерде
және қайталанбайтын болып шығарылады.
Сондықтан жеке өндiрiсте операцияны
бекiту коэффициентi
Бұл жерде қолданылатын құралдар,
қондырғылар және аспаптар әмбебап болып
келедi. Цехтағы станоктар топты нышанмен
орналасады.
Бұйым шығарудағы технологиялық операциялардың ұзақтық циклi мол және операциялар арасындағы байланыс апериодикалық болып отырады. Ал сериялық өндiрiсте бұйым шығару ретi оқтын-оқтын қайталанып отырады.
Сериялық
өндiрiстiң өзi кiшiгiрiм, орта, үлкен сериялы
өндiрiстер болып бөлiнедi. Кiшiгiрiм сериялық
өндiрiсте
орта сериялысында – 11:20, ал үлкен сериялы
өндiрiсiнде 11÷10-ға
тең болады.
Жаппай өндiрiс бұйымдардың көп уақыт аралығында өте көп мөлшерде шығуымен сипатталады. Жұмыс орнында жасалатын технологиялық операция саны бiреу болады да, көп уақыттың iшiнде оның өзi өзгермейдi. Сондықтан бұл өндiрiске Ко.б. = 1 тең болуы тән.
Өндiрiстiң дербес бiр типiне тәжiрибе өндiрiсi жатады. Оның көкейтестi мақсаты – керектi бұйымды өнеркәсiптiк өндiрiске айналдыру үшiн үлгiлiк бұйымды топ-тобымен, я болмаса сериясымен шығарып, олармен жан-жақты ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргiзiп, сынап, құрылымдарын пысықтай келе, алдағы өндiрiске қажет құрылымдық және технологиялық құжаттарды дайындап алу болады.
Тәжiрибе өндiрiсiнiң бұйымын тауарлы өнiм ретiнде пайдаланбайды және пайдалануға түсірмейдi.
3.1-кестеде өндiрiс типiнiң салыстырмалы техникалық және экономикалық сипаттамалары берiлген.
3.1-кесте
Факторлар
|
Өндiрiстiң типтерi |
||
Жеке |
Сериялы |
Жаппай - мол
|
|
1.Номенклатурасы
|
Шексiз |
Сериямен шектелген
|
Бiр типтi немесе бiрнеше типтi
|
2.Номенклатурасының тұрақтылығы
|
Қайталанбайды
|
Оқтын-оқтын қайталанады
|
Шығаратын бұйым тұрақты және өте шағын номенклатурада
|
3. Жұмыс орнының арнайы iске бағытталуы
|
Кез келген операциялар
|
Оқта-текте қайталанатын операциялар
|
Бiр тұрақты қайталанатын операциялар
|
4. Құралдары |
Әмбебап |
Арнайы және әмбебап |
Көбiне жаппай, арнайы
|
5.Құралдардың орналасуы
|
Технологиялық принцип
|
Заттық және технологиялық принцип
|
Заттық принцип
|
6. Жабдықталуы
|
Әмбебап |
Бiрыңғайланған |
Арнайы
|
7.Негiзгi жұмысшылардың бiлiктiлiгi
|
Жоғары |
Орташа – санды бағдарламамен басқаратын станоктарда, икемдi автоматты линияларда - жоғары
|
Тасқынды линияда – орташа, ал автоматты және икемдi автоматты линияда – жоғары
|