24. Менеджердің этикасы: этикалық талдау жасаңыз сапарайым қалшабек

Менеджмент этикасы – кәсіби этика, сондықтан ол шектелген аяда, яғни менеджент аясындағы адамның мінез- құлығын және амалын қарастырады.

Өндірісті басқару үрдісі тек техника, технология, экономикамен ғана емес, сонымен қатар еңбек үрдісіндегі адамдардың моральдік-эстетикалық қарым-қатынас саласымен де байланысты болады.

Басқару этикасы – басқару жүйесі қызметкерінің басқару үрдісінде адамдармен қарым-қатынасындағы өзін ұстай білу ережелерінің жиынтығы.

Этика нормаларының қатыстық сипаты бар, яғни адамдардың қалыпты қылықтарының жағымды, жағымсыз жақтарын білу.

Этика адам мінез-құлқын қоғамдық бақылау нысаны болып саналады. Ілтипат, қарапайымдылық, шынайылық, еңбек адамына неғұрлым зор құрмет – бұл басқару этикасының негізгі теориялық сипаттамасы. Оларды басқарма қызметкерінің мінез-құлық мәдениетінен көруге болады, олар, ең алдымен, - сыпайылық, қарапайымдылық, дәлдік, жауапкершілік, жоғары кәсібишілік, табандылық, өнімділік өзара іс-әрекетте өзін қалай ұстаса, бағынысындағылармен ресми емес жағдайда өзін солай ұстауы керек.

Басқару қызметкері үшін түрлі жеке және жалпы өндірістік міндеттерді шешуге жеке тұлғаны жұмылдыруда эстетикалық факторларды қолдану маңызды әрі өзекті болып табылады.

Тәжірибе көрсеткендей, кәсіпорын әкімшілігі станоктар мен жабдықтардың сыртқы қалпы, жұмыс киімі, цехтардың қабырғаларының түсіне, қызметкерлер мен басшылар жұмыс істейтін кабинеттердің жайлылығына, интерьеріне, демалыс бөлмесіне, сондай-ақ үй-жай мен ұйымға қарасты аймақты көріктендіріп, жасылдандыруға көп көңіл аударады. Еңбек өнімділігі, басқару әрекеттерінің нәтижелілігі осыған байланысты және эстетика саласына жатса да, бұлардың барлығының маңызы зор.

Менеджердің киімі мен сыртқы келбеті – басқару эстетикасының маңызды факторларының бірі. А.П. Чехов адам бойында барлығы да – келбеті, киім киісі, жаны және ойы да сұлу болу керек деген.

25. Менеджердің қызметкерлер бойынша жұмысындағы іскери қарым-қатынасқа салыстырмалы талдау беріңіз асыл қанбаева

Жалпы айтқанда этика - бұл адам іс-құлығы немесе бір топ адамдардың және олардың ойлары мен іс-қимылдарының теріс не оң бағалауларын басқаратын моральдік принциптер мен құндылықтар жиыны. Өзін қалай ұстау керектігін, қандай шешім қабылдауға болатынын, жақсы мен жаманды ажырататын шекараның қайда екенін анықтайтын заңдар кодексі деп айтсақта болады. Этика ішкі құндылықтарымен тығыз байланысты, ал олар өз алдына корпоративтік мәдениеттің бөлігі болып табылады және қабылданған шешімге әсер етеді, сыртқы ортадан әлеуметтік шығуын анықтайды. Этикалық мәселе бір адамның немесе этикалық норма ауызша ереже болып табылады, қандай да бір істі дұрыс жасауы, өйткені, керісінше жағдайда қарама-қайшылыққа алып келуі мүмкін. Егер этикалық дилемма болған жағдайда, жағымсыз альтернативтік шешімдер немесе варианттар қолданғанда негативті потенциалды моральдік қайшылықтар кезінде жақсы мен жаманды ажырату қиын ұйымның іс-қимылы қоғамға кері немесе оң әсер етуінен туындайды. Адамның іс-қимылдары үш нормативтік жүйемен анықталады: Бірінші - заңдар жүйесі, жазбаша бекітілген нормалар мен құндылықтар, мемлекеттік сот жүйесінің бақылауында болуы. Этикалық нормаларды көптігін мойындап, оларды ұйым ішінде және сыртында басқару. Сондықтан да қызметкерлер этикалық нормаларға жауапкершілікпен қарайды, соның есесінен мекеме мәдениетіне «іс-құлық кодексін» енгізу мүкіндігі пайда болады, сонымен қатар заңдарға толықтыру қажеттілігінен және еркін таңдау мәселелерінен алшақтайды. Себебі этикалық норма ауызша ереже болып табылады, қандай да бір істі дұрыс жасауы, өйткені, керісінше жағдайда қарама-қайшылыққа алып келуі мүмкін. Егер этикалық диллема болған жағдайда, жағымсыз альтернативтік шешімдер немесе варианттар қолданғанда негативті потенциалды моральдік қайшылықтар кезінде жақсы мен жаманды ажырату қиын. Ұйымда этикалық сұрақтар бойынша өз мойнына жауапкершілік алған адамды, көбінесе моральдік агент деп атайды. Көбінесе этикалық дилеммалар қарама-қайшылықтарды және олардың бір бөлігі ретінде бейнелейді: ұйымдар мен жеке тұлғалық, қоғам мен ұйым. Мысалы: мекеме өз жұмысшылары арасында алгогольді ішімдіктер мен нашақорлыққа қарсы тест жұмыстарымен айналысуы қажет пе. Ұлттық стандарт сапасына сай емес тауарларды шығарғанымыз дұрыс па, әлде одан маңызды не: ластануы, өндірістің көбеюі немесе жұмыс орны болашақтағы ірі жұмыс берушілер. Этикалық таңдау кезінде көптеген мәселелермен тұлға көптеген әсер ететін шешімдердің варианттарын қарап, соның ішінен көбірек адамды қанағаттандыратын шешімді қабылдауы тиіс. Утилитарлық этика мекемелерде, жұмыс орнында темекі, алкоголді ішімдіктерді кездеседі, сондықтан менеджерлер нормативтік құндылықтармен көзқарас ретінде дұрыс анықтау, этикалық норма ауызша ереже болып табылады, қандай да бір істі дұрыс жасауы, өйткені, керісінше жағдайда қарама-қайшылыққа алып келуі мүкін. Егер этикалық дилемма болған жағдайда, жағымсыз альтернативтік шешімдер немесе варианттар қолданғанда негативті потенциялды моральдік қайшылықтар кезінде жақсы мен жаманды ажырату қиын соған сәйкес шешім қабылдау. Этикалық модель бірнеше тәсілдерден тұрады, құндылық жүйесін анықтау, утилитарлық тәсіл, жеке тұлғалық тәсіл, моралдік-құқықтық тәсіл және әділдік концепциясы. Негізгі принциптері ХIX ғ. философтары И.Бентам және Д.Стюарт Миллем негізін қалаған, олар утилитарлық тәсілді былай дейді: нормалық мораль іс-құлығы көп жақсылықты сәйкесінше көп адамға алып келеді. Шешім қабылдаушы жеке тұлға көптеген әсер ететін шешімдердің варианттарын қарап, соның ішінен көбірек адамды қанағаттандыратын этикалық норма ауызша ереже болып табылады, қандай да бір істі дұрыс жасауы, өйткені, керісінше жағдайда қарама-қайшылыққа алып келуі мүкін. Егер этикалық дилемма болған жағдайда, жағымсыз альтернативтік шешімдер немесе варианттар қолданғанда негативті потенциялды моральдік қайшылықтар кезінде жақсы мен жаманды ажырату қиын шешімді қабылдауы тиіс. Утилитарлық этика мекемелерде, жұмыс орнында темекі, алкоголді ішімдіктерді қолдануға қарсы, себебі ол ұйымдағы коллективке кері әсерін тигізуі мүмкін. Жеке тұлғалық тәсіл, ол жеке адамның өзіне тиімді ұзақ мерзімді перспективалық іс-қимылдарды жасайды. Негізгі қозғаушы күші ол өзін-өзі бақылау, ал оны шектейтін сыртқы күштер онымен қиылысуы қажет. Әрбір адам өзіне тиімдірек, ұзақ мерзімді перспективалық шешімдерді өз шешімі бойынша қабылдайды. Егер әрбір адам өз принцпін қолдаса, нәтижесінде барлығы жақсы болар еді, себебі адамдар бір-біріне көнуді үйретеді. Бұл тәсілдің бір ерекшелігі жеке тұлғаның шешімі қоғам шешімімен сәйкес келмесе де, ұзақ мерзімді перспективалық шешімдерді өз шешімі бойынша қабылдайды ол өзінің қысқа мерзімді шешімін қабылдай алады. Берілген тәсіл көбінесе еркін таңдау ауданына сәйкес келеді. Моральдік-құқықтық тәсіл ол адам бастапқы кезден фундаментальды заңды және еркін мінез қалыптасқан, оның шешіміне басқа адамдар әсер ете алмайды. Бұл этикалық тура және дұрыс шешім, адам құқығын сақтайтын әдіс деп санайды. Шешім қабылдау процесі кезінде келесідей моральдік-құқықтар болуы мүмкін: Еркін келісім құқығы Жеке өмір құқығы Еркін намыс құқығы Еркін сөз құқығы Еркін қарым-қатынас құқығы Өмір және қауіпсіздік құқығы Осылайша шешімдерін тыңдау арқылы жұмысшылардың жеке өмірін бұзады.