4. Тамақтану тәртібінің маңызы. Үйлесімді тамақтанудың негізгі элементі.

Тамақтану тәртібі дегеніміз - тамақ қабылдаудың белгілі бір тәртібі: уақыты, тамақ қабылдау жиілігі, интервал ұзақтығы, тамақтанудың кезектілігі, күні бойы тамақ қабылдау мен рационның бөлінуі. Тамақтану тәртібі қатаң сақтауды талап етпегенмен, оңтайлы тамақтануды ұйымдастыратын гигиеналық ұсыныстардан тұрады. Тамақтану жиілігі ереже бойынша 4 реттен кем емес болуы керек ( тиімдісі 5-6 рет ). Энергияқұндылығына байланысты тағамды қабылдау мөлшерін келесі тәртіппен бөлу ұсынылады.

4 реттік тамақтану кезінде:

Таңғы ас: 25%

Түскі ас: 35-40%

Сәскелік ас: 10-15%

Кешкі ас: 25%

6 реттік тамақтану кезінде:

Бірінші таңғы ас: 15%

Екінші таңғы ас: 15%

Түскі ас: 35%

Сәскелік ас: 10%

Кешкі ас: 20%

Жатар алдындағы ас: 5%

Тәуліктік тағам көлемінің 60 % күннің алғашқы жартысында ( 15.30-ға дейін ) таңғы ас пен түскі ас уақытында қабылдау ұсынылады. Соңғы тамақ қабылдау ұйықтардан бұрын 1 сағаттан кем емес уақытта қабылданып болуы тиіс.

Мәлімет көзі: Тағам гигиенасы. А.А.Королев. 154-155 - бет

5. Тамақтану жағдайыларына қойылатын негізгі гигиеналық талаптар.

Тамақ қабылдау арасындағы интервал 3-4 сағаттан аспауы керек: ол тамақты шектен тыс ішу мен мөлшерлеп ішуді әдетке айналдыруға көмектеседі. Тамақты қажет мөлшерден тыс көп ішу, көбінесе дені сау адамдарда тамақ қабылдау арасындағы интервал ұзап кетуінен қатты аштық сезімінің дамуынан болады. Сонымен қатар тамақ қабылдау интервалының тым жиі болуы да, мысалы негізгі тамақ қабылдау арасындағы тісбасарлар ұсынылмайды, себебі бұлар тәбеттің және асқорыту мүшелерінің ырғақты жұмысын бұзуы мүмкін. Оңтайлы тамақтану тамақты күнделікті белгіленген уақытта қабылдап үйренгенде пайда болады.

Тамақ қабылдаудың ұзақтығы жеткілікті болуы керек. Тамақ ішкен кезде қатты асықпау және уақытын созбау керек. Асығыс ішкен кезде кері байланыс принципі бойынша миға белгі беріліп, тамақ қабылдау уақытының кідіруінен қандағы глюкоза мен аминқышқылдарының концентрациясы өсіп, адам керекті мөлшерден артық тамақ қабылдайды. Сонымен қатар нашар ұсақталып сілекеймен жеткілікті мөлшерде қанықпай, кейін асқазан мен ішекте астың қорытуы мен сіңірілуінің нашарлауына әкеледі.

Тамақ қабылдау сапасын бағалау ең басты тамақ сапасына қойылатын талаптармен анықталады. Тамақтану күрделі психоэмоционалды процесс екенін есепке ала отырып, тамақтың сапасына ғана емес, сонымен қатар тамақ ішу орнына, тамақ қабылдау үшін оңтайлы жабдықталған асхана, ауа райы, жарықтану, шу деңгейі, сервировкаға аса маңызды көңіл бөлу керек. Тамақ қабылдауға оңтайлы жағдайдың жасалуы тамақтың толыққұнды сіңірілуіне маңызды рөл атқарады. Ұйымдастырылу әдісіне байланысты тамақтану үйде, қоғамдық тамақтану орнында және аралас.Үйде тамақтану кезінде адам өзіне қажеттілерін өзі сатып алады,ал олардан ас үй жабдықтары арқылы көптеген тағамдар әзірлейді.

6.Тамақтанудың энергетикалық адекваттылығы және қоректік заттарға физиологиялық қажеттіліктер.

Балансты тамақтанудың маңызды принципі нутриенттердің дұрыс ара қатынасын (ақуыз, май, көмірсу, витамин және минералды заттар) және тағамның энергетикалық адекваттылығын анықтау. Соңғы басылымдарда ақуыз, май, көмірсу 1:1:4 қатынасында, яғни әрбір белок калориясы 1 май және 4 көмірсудың қатынасына сай болуы керек. Витаминдердің қажеттілігі мегакалориямен есептелгенде-1000ккал.

Ақуызға қажеттілік: белоктың тәуліктік энергия құндылығы 12-16%, саны бойынша 1000ккал-30г.

-ақуыздың ең ұтымды деңгейі 1 кг дене салмағына тәулігіне 0,6 г түсіп отыруы;

-аралас ақуыздың оптимальды қажеттілігі 1 кг дене салмағына тәулігіне 0,8-1,2 г құрайды (1000 ккал рационға-30г)

-аралас ақуыздың нақты қажеттілігі орташа есеппен 12-14%

Майға қажеттілік: майдың энергетикалық құндылығы рационның 30% құрайды, саны бойынша 1000 ккал рационға-35 г, жануар майы рационда барлық майдың 2/3 құрауы тиіс.

-өсімдік майының үлесі 1/3 кем болмауы керек;

-қанықпаған май қышқылы 3-7%, қаныққан май қышқылы 10% көп емес. Қаныққан және қанықпаған май қышқылының оптималды қатынасы 0,5 кем болмауы керек

Көмірсуға қажеттілік: көмірсудың энергетикалық құндылығы рационның 56% құрайды, саны бойынша 1000 ккал рационға-150 г. Тәулігіне 400-500 г көмірсу ағзаға түсіп отыруы керек, оның ішінде:

-крахмалды және крахмалды емес полисахаридтер барлық көмірсудың (350-400 г) 75% кем емесін құрау керек.

-жай көмірсулар (моно және дисахаридтер) барлық көмірсудың немесе рационның энергия құндылығының (50-100г) 20% жоғары болмауы керек.

-балансты заттар (тағамдық талшықтар, пектин, клечатка) 5% құрауы керек.

Витаминге қажеттілік: витаминнің энергетикалық құндылығы 1000 ккал.ға сай болу керек: С-25, В₁-0,6, В₂-0,6, В₆-0,7, РР-6,5 Басқа да витаминдер ағзаның физиологиялық қажеттілігіне сай түсіп отыруы керек.

Минералды заттарға қажеттілік физиологиялық қажеттілікке сай нормаланады.