1. Үйлесімді тамақтануды ұйымдастырудағы негізгі гигиеналық талаптар. Үйлесімді тамақтанудың әр түрлі концепциялары. (м.Н.Шатерников пен а.А.Покровский бойынша)

Адамның нақты қажеттіліктерімен байланысты ұйымдастырылған және зат алмасудың ұтымды деңгейін қамтамасыз ететін тамақтану - рационалды тамақтану деп аталады. Рационалды тамақтану концепциясы 1930 жылы М.Н.Шатерниковпен құрастырылып шығарылды. Ол өмірлік қозғалыс процестерінде басты орынды тамақтану және ағзаның қарсы тұру қабілеті мен сыртқы орта тамақтану процесстері арқылы реттелетінін атап өтті. Өсу, даму, жұмысқа қабілеттілік, сонымен қатар, адамның тіршілігінің өзі рационалды тамақтану мен оның жеткіліктігіне тығыз байланысты. Заманауи көзқарастарда рационалды тамақтану теориясы - ұтымды тамақтану концепсиясы - 1964 жылы А.П.Покровскиймен құрастылған. Оның пікірінше «тамақтанудағы ең басты ғылыми дамудың жемісі тағамның химиялық құрамының толыққұндылығы мен сіңірілуінің арасындағы коррелятивті байланысының болуы. Әртүрлі тағамдық заттардың сандық және сапалық байланысы ағзаның физиологиялық ерекшеліктеріне, өмір сүруі мен еңбек жағдайына, тамақтану ғылымының даму дәрежесі ғана емес, сонымен қатар, тұрғындар мен сәйкесінше экономикалық жүйелердің тамақтану саласындағы тәжірибелері де әсер етеді». Рационалды тамақтану тұжырымдамасына сәйкес тәуліктік рацион құндылығы тәуліктік энергия шығынын жабуымен қатар, жеке нутриенттер мен биологиялық белсенді заттардың үйлесімі болуы керек.

Мәлімет көзі: Тағам гигиенасы. А.А.Королев 151-152 бет.

2. Балансталған тамақтану түсінігінің анықтамасы. Үйлесімді тамақтанудың баланстылығының денгейлері.

Балансталған тамақтану дегеніміз - организмде озінің биологиялық пайдалы әсерін максимум көрсетуге қабілетті, тамақтық және биологиялық белсенді заттардың оңтайлы арақатынасы қамтамасыз етілген тамақтану. Рационалды тамақтану тұжырымдамасы үш деңгейде қарастырылады.

Біріңші деңгей - энергия балансы. Адамның күнделікті энергия шығыны тағаммен келіп түсетін энергиямен тепе тең болуы. Осылайша рацион құндылығы энергияшығынға тең. Екеуінің біреуі шамадан тыс жоғары немесе төмен болуынан алиментарлық дисбаланс дамуы мүмкін.

Екінші деңгей - энергия тасымалдаушы макронутриенттердің арақатынасы ( белок, май, көмірсу ). Ағзаның оңтайлы қызметі үшін макронутриенттердің сәйкесінше түсіп отыруы маңызды. Ақуыз арқылы түсетін энергия көлемі 10-15 % шамасында, май 30 % жоғары емес, ал көмірсулар 55-65 % ( орташа 58% ) құрауы керек. Сандық сипаттамасына тоқталатын болсақ, энергия тасымалдаушы макронутриенттердің тәуліктік оңтайлы арақатынасы 1:1,1:4,8 .

Үшінші деңгей - макронутриенттердің жеке топтары арасындағы арақатынас пен микронутриенттердің үйлесімділігі.

Мәлімет көзі: Тағам гигиенасы. А.А.Королев. 152 – бет

3. Балансталған тамақтанудың принциптері. Негізгі қоректік заттардың құрамы бойынша тамақ рационының баланстылығы.

Ақуыз үйлесімділігі. Тәуліктік 100 гр рациондағы барлық белок құрамының ішінде жануартекті ақуызь 55 % құрауы тиіс. Алмастырылмайтын аминқышқылдарының сандық құрамы мен арақатынасы келесі аминограммаға сәйкес болуы керек, г: Валин-5, изолейцин-4, лейцин-7, лизин-5,5, метионинцистеин-3,5, треонин-4, триптофан-1, фенилаланин+тирозин-6.

Май үйлесімділігі. Жануар майы барлық келіп түсетін майдың 2/3 - іне дейін шектелуі керек. Сонымен қатар тағаммен келіп түсетін холестерин мөлшері 300 мг-нан жоғары емес, ҚМҚ рационның энергияқұндылығының 10 % артық құрамауы тиіс. Келіп түсетін барлық майдың 1/3 -нен кем емес өсімдік майы үлесінде, ал ПҚМҚ рацион энергияқұндылығының 3-тен 7%-ға дейінгі үлесіне тиесілі. ПҚМҚ мен ҚМҚ ның оңтайлы арақатынасы 0,5-тен кем емес.

Көмірсу үйлесімділігі. Барлық келіп түсетін көмірсулардың 80% - ынан кем емес бөлігі крахмалды және крахмалды емес полисахаридтер есебінен толтырылуы тиіс. Жай көмірсулар ( моно және дисахаридтер) барлық келіп түсетін көмірсулардың 20% - нан аспауы және рационның энергияқұндылығының 10% өтейді. Сонымен қатар тағамдық талшықтар рационның 1000 ккал-на 11-14 г құрауы керек.

Дәрумендер үйлесімділігі. Кейбір дәрумендер энергияшығынмен байланысты үйлестірілген, 1000 ккал/мг: С-25 мг, В₁ – 0,6 мг, В₂ - 0,6мг, В₆ – 0,7мг, РР-6,5мг. Ал басқа да дәрумендер ағзаның физиологиялық қажеттіліктеріне сәйкес түсіп тұруы керек: Витамин А мг: ретинолды эквивалент: ер адамдарда – 1мг, әйелдерде - 8мг. Витамин Д – 5мкг, витамин К – 200-300мкг, витамин В₁₂ – 3мкг, Фолацин 200-400 мкг, Биотин – 150-200 мкг, Пантотен қышқылы - 5-10мг, Биофлавоноидтар - 50-70мг.

Минералды заттар мен микроэлементтердің үйлесімділігі. Рациондағы минералды заттарды ағзаның физиологиялық қажеттіліктеріне сәйкес оңтайландырады: Кальций- 1000мг, фосфор – 1200мг, магний – 400мг, калий – 2500-5000мг, натрий – 2400мг-нан коп емес, тем3р: ер адамдарда – 10мг, әйелдерде - 18мг. Цинк – 15 мг, йод – 150мкг. Микроэлементтердің де тәуліктік қауіпсіз түсіп тұру деңгейі қарастырылған: мыс – 1,5-3мг, марганец – 2-5мг, фтор – 1,5-4мг, хром – 50—00мг, селен – 50-200мг, молибден – 75-250мкг. Су ағзаға күнделікті 1,5-2 л көлемінде сусындар, сұйық тағамдар мен азық түліктер құрамында түсіп отыруы керек.

Мәлімет көзі: Тағам гигиенасы. А.А.Королев. 152 – 154 бет