9. Энергетикалық баланс түсінігінің анықтамасы. Энергия дисбалансы.

Энергетикалық баланс деп тағаммен түсетін энергия мен қолайлы гомеостазды сақтау процессіне кеткен энергия шығыны арасындағы тепе-теңдік жағдайын түсіну керек. Энергетикалық баланстың көрінуі балаларда өсу мен дамудың қолайлы көрсеткіштері, ал ересектерде – деене массасының тұрақтылығы болып табылады.

Энергия әкелетін негізгі нутриенттер ағуыз, май және көмірсу болып тадылады. 1 г ақуыз ыдырағанда ағза 4 ккал энерги (1ккал =4,18 кДж) бөледі. 1 г көмірсу ыдырағанда дәл солай 4 ккал энергия бөлінеді. Майларда энергетикалық потенциал көбірек – 1 г майдың ыдырауы 9 ккал сәйкес келеді. Сонымен қатар, энергияны органикалық қышқылдар әкеледі ( сірке, алма, сүт, лимон) – 1 г-да шамамен 3 ккал және алгоголь – 1 г этил спирті 7 ккал әкеле алады. Соған қарамастан органикалық қышқылдар тағамда аз көлемде болатындықтан айтарлықтай мәні жоқ, ал алкогольден бөлінетін энергия физиологиялық толыққанды қолданылмайтындықтан адекватты тағамның энергия көзі болып қарастырылмайды.

Энергетикалық мақсатта ағза көмірсу мен майларды қолданады. Энергия ағзада май мен ақуыз түрінде жинақталады. Тәуліктік энергия шығынымен салыстырғанда тағаммен түсетін энергия жеткіліксіздігі кезінде ақуыз бен май қорлары шығындалатындықтан дене массасының жеткіліксіздігі дамиды. Мұнда май мен ақуыздың ыдырауы алмасу процесстерін, стресстік қызмет ету режимі мен тұрақсыз жағдайға алмастырып улы метаболиттердің түзілуімен қатар жүреді. Бұл ағзаның қорғаныш-бейімділік мүмкінділігінің төмендеуі мен патологиялық жағдайдың дамуына әкеледі. Балаларда өсу мен дамудың бұзылыстарына әкеледі (алиментарлы дистрофия).

Тағамдық энергияның артықшылығы – американдық және еуропалық тамақтану рационын қолданумен байланысты негізгі алиментарлы дистрофияның бірі. Ол май мен ақуызды шектен тыс көп пайдаланумен және энергия шығынының төмендеуіне байланысты, ерлер үшін 2100-2500 ккал, ал әйелдер үшін 1800-2000 ккал. Күнделікті қолданылатын артық тағамдық калориялар көптеген алиментарлы-байланысты аурулардың дамуына себеп болып табылады.

Мәлімет көзі: А.А.Королев. 22-28 б.

10.Тамақтанудағы минералды заттардың рөлі мен маңызы. Ғаламшар тұрғындарының тамақтануындағы минералды заттармен қамтамасыз ету мәселелерінің аспектілері

Минералды заттар тамақтанудың алмастырылмайтын факторына жатады және ағзаға тағам және сумен үнемі белгілі көлемде түсіп тұру керек. Ағзадағы құрамына байланысты олар макро- және микроэлементтерге бөлінеді.

Макроэлементтерге Ca, P, K, C, Na, Cl, Mg. Макроэлементтер – сандық айналымы ағзада бірнеше ондағаннан жүздеген граммға жететін заттар. Олар тін, ағза мен жүйенің құрылуына қатысып, дененің құрылымдық элементтері болып табылады. Макроэлементтер қышқыл-сілтілік тепе-теңдікті сақтауды қамтамасыз етеді: P,S және Cl қышқыл потенциалға ие, ал K, Na, Ca, Mg сілтілік валентті. Су-тұз алмасудың (электролиттік) тұрақтылығы осмотикалық потенциал түзетін K, Na, Cl – ға байланысты жүзеге асады. K, Na, Ca, Mg жүйкелік импульстердің генерациясы мен тасымалдауын, бұлшық еттердің жиырылуы мен босаңсуын, белсенді трансмембраналық тасымалдау каналының жұмысын қамтамасыз ете отырып биомембрана беткейлерінде түрлі потенциал түзеді.

Микроэлемнттер ағзада аз көлемде (мг,мкг) бола отырып өзінің физиологиялық қыззметін жүзеге асырады және фермент жүйесі (кофактор) бөлігі мен гендік және өмір үшін маңызды механизмдердің метаболитикалық тұрақтылығы факторы ретінде арнай роль ойнайды.

Минералды заттардың көздері жануар және өсімдік текті тағамдық өнімдер болып табылады. Ағзаның минералды заттарға қажеттілігін тек аралас тамақ қана қамтамасыз ете алады. Өсімдік текті өнімдер K, Na, Ca, Mg, Р бай. Жануар текті өнімдерде бұл заттар азғантай, бірақ өсімдік текті өнімдерге қарағанда жеңіл сіңімді қалыпта болады. Ағзаның минералды заттарға физиологиялық қажеттілігін жабу мүмкін болмағанда фармацевтикалық препараттарды қолдану арқылы азық-түліктер мен дайын тағамдарды минерализациялауға жүгінеді. Кейін түрлі тағам өнімдеріне енгізуге болатындай минералды заттарды дәруменмен бірге енгізу – ең тиімді екендігі әлемдік тәжірбиемен дәлелденген. Және де тағам өнімдеріне жеке минерал тұздарын енгізудің тиімділігі аз, себебі тағамның минералды құрамына дисбаланс енгізеді.

Мәлімет көзі: А.А.Королев. 111-113 б. С.П.Терехин. 64-65 б.

Кредит 2.