5. Адамдардың энергияға қажеттіліктерін анықтау әдістері. Реттелетін энергия шығындары.

Реттелетін энергия шығыны-бұл ойлау және физикалық іс-әрекетке энергия шығыны.Барлық энергия шығыны физиолоиялық позициямен ойлау және физикалық іс-әрекетте 40 –н төмен болмау керек.ОФӘ гигиеналық позициямен бірге адамның энергетикалық қажеттілігін анықтайтын фактор болып табылады-оның қарқындылығына тамақтанудың химиялық құрамы бойынша қолайлы қамтамасыз ету мүмкіндігі байланысты.

Реттелетін энергия шығыны немесе ойлау және физикалық іс-әрекетінде инструментальды емес әдістер қоданылады,оған хронометраж жүргізу,өзіндік есептеу,анкета толтыру,журналдар мен күнделікьі жүргізк кіреді.

Ең нақты және жекелікке хронометраж әдісі ие,ол тәулігіне адамның барлық іс-әрекетін тіркеумен және әртүрлі іс-әрекетте физикалық белсенділік коэффициенті(ФБК)-нақты жұмыс орындауға кеткен энергия шығыны мен НАШ-тың ара қатынасы,осы мәліметтерден тәуліктік энергия шығыны есептеледі. Тәуліктік іс-әрекет хронометражы үшін жазу режимінде(нақты уақыт) немесе қосу(өткен тәулікке) барлық іс-әрекет түрін қатарынан бекіту міндетті және оларды алдын-ала сағатына НАШ-ты есептеп,сәйкес энергия шығынына ауыстыру.

Қай еңбек интенсивтілігі тобына кіретіндігіне байланысты топтық есептеуде түрлі прфессиялар үшін ФБК-ны қолдануға болады.Әйелдер үшін 4 және ерлер үшін 5 топ бөлінеді:

1.ФБК 1,4 (ғылыми қызметкерлер,студенттер,педагогтар,ой еңбегімен айналысатын шенеулік-қызметкерлер)

2.ФБК 1,6(конвейер жумысшылары,қызмет көрсету сферасы,медперсонал)

3.ФБК 1,9(станокшылар,автотранспорт жүргізушілері,теміржолшылар,жедел жәрдем дәрігерлері,хирургтар)

4) КФА 2,3 (құрылыстық және ауылшаруашылық жұмыс, металлургия – физикалық еңбек жұмысшылары)

5) КФА 2,5 (жүк тиеуші, орман құлатушы, кен жұмысшысы, бетондаушы, жер қазушы – ауыр механикаланбаған еңбек жұмысшылары)

Мысалы, тәуліктік энергия шығыны: студент Н. ер, 20 жаста, дене салмағы 70 кг, бойы 170 см, күнделікті таңғы жаттығуды орындайды немесе жүгіреді.

НАШ: НАШ=66+13,7М+5Р-6,8В=66+13,7*70+5*170-6,8*20=1739 ккал/тәулік немесе 72,5 ккал/сағ

КФА-ға сәйкес 1 топқа жататын студенттер-1,4. Студент Н.тәуліктік энергия шығыны 1739*1,4+173=2608 ккал. ТАДӘ мөлшері 173.

Әдебиеттер: А.А Королев С26-27, С.П Терехин с 78-79

6. Тамақтанудағы көмірсулардың рөлі мен маңызы. Ғаламшар тұрғындарының тамақтануындағы көмірсулармен қамтамасыз ету мәселелерінің аспектілері

Көмірсулар – бұл көпатомды альдегиттер және кетоспирттер. Олар фотосинтезделгенде жоғалады және организмге өсімдік текті азық-түліктермен түседі.

Көмірсулар адам тамақтануында басты энергия көзі, ол энергиялық рационның 50-60% құрайды. 1 г көмірсу ыдырағанда 4 ккал энергия түзіледі.

Көмірсулар организмде пластикалық қызмет атқарады, себебі орталық нерв жүйесі мен тіндердің, өкпенің және т.б құрамына кіреді.

Көмірсулар зат алмасуға қатысады, сонымен қатар басқада тағамдық заттармен тығыз байланысты(белок, май, витамин, минералды заттар).

Көмірсулар асқазан-ішек трактісінің қызметіне жақсы әсер береді(пектинді заттар және клечатка ішектің қозғалыс қызметін күшейтеді, асқорыту сөлдерінің бөлінуін жақсартады,нәжіс массасының қалыптасын жақсартады, пайдалы микрофлораның қызметін қалыпқа келтіреді, толықтыру сезімін тудырады).Көмірсу полимерлері дәрежесі бойынша күрделі және жәй болып бөлінеді. Жәй көмірсулар моно және дисахаридтер.Моносахаридттерге:(глюкоза, фруктоза,галактоза), ал дисахаридтерге –сахароза, мальтоза, лактоза және целлюлоза жатады.Жәй көмірсулардың ерекшелігі, гликоген түзілуі үшін жоғары сіңімділігі және тез қолданылуы, тәтті дәм беретіндігі.

Күрделі көмірсуларға олигосахаридтер(рафиноза,стахиоза,лактулоза және олигофруктоза) және полисахаридтерге(крахмал,клетчатка,пектинді заттар және гликоген) жатады.Олар көбіне ерімейтіндерге және тәтті дәм бермейтіндер болып табылады.Полисахаридтер еритін және ерімейтін қасиетіне байланысты крахмалды және крахмалды емес болып бөлінеді.

Көмірсулы тағамдардың организмге аз түскенінен гөрі, көп түскені зиянды бұзылыстардың болуына алып келеді.Сондықтан қазіргі уақытта нутрицологтар мен зерттеушілер семіздікті тудыратын басты зат көмірсулар деп есептейді.Сонымен қатар көмірсулар атеросклероз туындауының басты факторы болып табылады. Көмірсу жетіспеушілігі аз кездеседі.Көмірсуға қажеттілік физикалық және ақыл ой еңбегі жұмысының қарқынды орындалуымен тығыз байланысты.Физикалық қүш қарқынды болған сайын, көмірсуға қажеттілік жоғарылайды.Ал энергия шығыны азайған сайын,көмірсуға қажеттілік төмендейді.Көмірсудың тағамдағы мөлшері энергия шығынымен орнықтырылады, организмге қажетті басқада компоненттер есебінен толықтырылады(белое, май және т.б).