11. Б. Мастацка-эстэтычная вартасць літаратуры.

Па-першае, мастацтва мае творчы характар. Творчасць — гэта ініцы-

ятыўная адухоўленая дзейнасць людзей дзеля захавання, перадачы і

ўзбагачэння напрацаваных народамі і чалавецтвам у цэлым каштоўнасцей. найбольш поўна творчыя імпульсы і здольнасці людзей рэалізуюцца ў сацыяльна важных сферах

дзейнасці: навуковай, вытворча-тэхнічнай, дзяржаўна-палітычнай, філасофскай і, вядома ж, мастацкай. Нездарма мастацтва імянуюць мастацкай творчасцю.Па-другое, мастацтва адносіцца да эстэтычных з’яў, г. зн. Выклікае такія эмоцыі і перажыванні, якія ў першую чаргу ўздзейнічаюць на пачуцці чалавека, а ўжо потым асэнсоўваюцца ім разумова. Сфера эстэтычнага надзвычай шырокая. Эстэтычнае прысутнічае ў прыродзе, асабовых і грамадскіх адносінах, але не выступае пры гэтым у якасці галоўнага і вызначальнага. У мастацтве ж эстэтычнае выходзіць на першы план, становіцца дамінуючым, набывае сваю сапраўдную паўнату і глыбіню.

Сувязь мастацтва са сферай эстэтычнага праяўляецца, па-першае, у

тым, што прадметам узнаўлення ў мастацкіх творах становіцца жыццё ў

яго эстэтычных якасцях і ўласцівасцях. Па-другое, сам матэрыял мастацкіх вобразаў мае пачуццёвы характар і апелюе перш за ўсё менавіта да эстэтычнага ўспрымання.

Мастацкія творы, што не ўспрымаюцца як эстэтычныя каштоўнасці, не

выконваюць важнейшую і галоўнейшую з ускладзеных на іх функцый.

12. А. Структуралізм як метад даследвання літаратуры.

Структуралізм у літаратуразнаўстве ўзнік на аснове лінгвістычнага

структуралізму, тэорыя якога была распрацавана Ф. дэ Сасюрам. Літара-

туразнаўцы-структуралісты імкнуліся да стварэння «марфалогіі» літаратуры, г. зн.

да пошуку агульных законаў і правіл пабудовы мастацкага твора. Пры гэтым, адзначым, імі, у адпаведнасці з часам, шырока выкарыстоўваліся сродкі семіётыкі, кібернетыкі і тэорыі інфармацыі.

Мастацкі твор, згодна з поглядамі структуралістаў, уяўляе сабой сістэму адносін, дзе ўсе элементы-складнікі набываюць пэўны сэнс толькі

ва ўзаемадзеянні. Асаблівую ўвагу структуралісты надавалі г. зв. «бінарным» парам ці парам-супрацьлегласцям — «верх-ніз», «жыццё-смерць»,

«свет-цемень» і інш. Аналіз мастацкага твора зводзіўся ў асноўным да ад-

шуквання гэтых пар.

Структуралісты разам з семіётыкамі прадстаўляюць сайентысцкі на-

кірунак у літаратуразнаўстве. Іх характарызуе пазітывісцкая ўпэўненасць

у тым, што ўсе загадкі і таямніцы мастацкай творчасці могуць быць навукова растлумачаны Наогул, лічаць яны, прынцыповай розніцы

паміж мастацкім і любым іншым тэкстам няма.

Структуралізм у літаратуразнаўстве ўяўляе сабой надзвычай склада-

ны комплекс ідэй і метадаў. У арбіце яго ўплыву знаходзіцца вялікая

колькасць розных школ, якія спецыялізуюцца на праблемах лінгвістыкі

тэксту, яго стылю (Р. Якабсан, М. Рыфатэр), займаюцца даследаваннем

глыбінных «ментальных» структур і іх мастацкім выражэннем (К. Леві-

Строс), пытаннямі «матываў» і сюжэтапабудовы (У. Проп, А.Ж. Грэй-

мас), вывучэннем сацыялогіі літаратуры (Ц. Тодараў) і яе міфалагічных

складнікаў (Н. Фрай).

Структуральную метадалогію ў той альбо іншай ступені распрацоў-

вала і выкарыстоўвала айчыннае (рускае савецкае) літаратуразнаўства.

Акрамя ўжо згаданага вышэй У. Пропа асаблівую цікавасць да яе праяў-

лялі яшчэ ў 1920–1930-я гг. такія вядомыя вучоныя, як Ю. Тынянаў і

Г. Гукоўскі. У другой палове ХХ ст. да структуралізму ў многім хіліліся

Ю. Лотман, Я. Меляцінскі, В. Іваноў, Б. Успенскі.

У сваім класічным варыянце структуралізм праіснаваў нядоўга — з

канца 1950-х па 1970-я гг. Яму на змену прыйшлі розныя тэкстацэнтрысц-

кія канцэпцыі, якія атрымалі агульную назву «постструктуралісцкіх».