Дүниежүзілік әлеуметтану дамуындағы классикалық кезең (хх ғасыр - XX ғасырдың басы)

Әлеуметтанудың ғылым ретінде пайда болғаннан бастап бүгінгі күнге

дейінгі аралықта аталмыш ғылымның көптеген теориялары, ілімдері мен

тұжырымдамалары қалыптасып, мектептері мен бағыттары негізделді.

Олар әлеуметтанудың ірге тасын қалап, оның ғылым ретінде дамуына

серпіліс берді. Осы тұрғыдан алғанда дүниежүзілік әлеуметтану даму-

ында классикалық кезеңнің атқарған рөлі мен маңыздылығы ерекше.

Сондықтан бұл кезең әлеуметтанудың атасы О. Конттың, Г. Спенсердің,

К. Маркстың, Э. Дюркгейм мен М. Вебердің ілімдерін жете түсінудің

негізгі кілті іспетті.

1. Огюст Конт - позитивтік әлеуметтануды негіздеуші

XIX ғасырдың басында адамзаттың қоғамдық санасы адам мен қоғам-

ның, олардың өмірлік күштерінің өзара әрекет етуіне дәл талдау қажеттігін

пайымдауға әзір болған еді. Осы мәселеге әділетгілік, өмірдің мәнісі, әлеу-

меттік прогресті қамтамасыз ету мәселелерінің шешілулеріне қанағаттан-

баған XIX ғасырдың бірінші жартысындағы Еуропаның көптеген ойшыл-

дары өз еңбектерін арнады. Солардың арасынан бірінші қатарға ғылым-

ның атын ойлап тауып, оның негізгі нұсқасын суреттеген, оны ғылыми

білімдер жүйесіне қосқан, әлеуметтануда позитивтік бағытты негіздеген

және оның дамуына ықпал еткен Огюст Конт (1798-1857) шықты.

Ол Францияда қаржы чиновнигінің отбасында дүниеге келген.

1814 жылы Жоғары политехникалық мектепке түсіп, антиклерикалдық

және республикашыл көзқарастары үшін оқудан шығарылады. Отбасын-

дағы оқытушылық жұмысын, кейінірек, яғни 1818 жылдан 1824 жылға

дейін Сен-Симонның хатшысы қызметін атқарумен алмастырды. Бірақ

Сен-Симонның ұстанған утопиялық социализм идеясын қабылдамай, хат-

шылықтан кетіп, таптар келісімі идеясын уағыздайды, жеке меншікті

мейлінше қорғайды. Осы көзқарастары үшін К. Маркс жөне оның ізба-

сарлары оған салқьш қарады. Сол тұста О. Конт өзінің позитивизмін тұжы-

рымдайды. Позитивизм — әлеуметтанулық білімді жаратылыстану ғылы-

мьшың методологиясын қолдану негізінде құрмақшы болған әлеуметтік

ой мен қоғамдық ғылымдағы жаңа ағым болатын. Позитивизм ұғымы ла-

тьшның «позитивюс» — дұрыс, жағымды деген мағына беретін сөздерінен

шыққан. Ол позитивтік көзқарастарын өзінің еңбектерінде тұжырымдап,дәлелдеді.

26

Осыған орай Конт алты томдық «Позитивтік философия курсы» деген еңбегінде (1830-1842 жылдар аралығында жарияланды) ғылым-

ды топтастырып, позитивтік философия мен әлеуметтану принциптерін

жасаса, екінші бір еңбегін саясат негіздеріне және болашақтың дініне

арнады. Ал төрт томдық кітабын «Позитивтік жүйе немесе адамзаттың

дінін белгілейтін трактат» (1851-1854) деп атаған. Конттың тірі кезінде

позитивизмді негіздеген бұлардан басқа да «Қарапайым астрономия

туралы философиялық трактат» (1844), «Позитивтік катехизис» (1856)

еңбектері жарияланып, ал қайтыс болғаннан кейін төрт томдық «Огюст

Конттың өсиеттері» деген шығармасы жарық көрді. Конт әлеуметта-

ну ғылымына «позитивтік синтез» ретінде қарап, оны ғылыми білімді

жинақгаған энциклопедияға балады. Қоғамды зерттеуге жекелеген ғы-

лымдар соншалықты қажет емес, қоғамды зерттеуге бір ғана әлеуметта-

ну ғылымының көмегі жеткілікті деп, әлеуметтануға басымырақ маңыз

берді.

Конт әлеуметтанудын объектісі мен пәнін анық айыра білмей, ғылым-

ның осы атрибуттарын шатастырып алды. Оның пікірінше, әлеуметтану

жалпы зандарды зерттеуі тиіс: а) ерекше әлеуметтік организм ретіндегі

қоғамның тұтастығы; б) адамзат (оның өткені, бүгінгісі және болашағы);

в) бүкіл адамдар ұрпақтарының органикалық тұтастығы ретінде түсіндірі-

летін адамзат; г) қазіргі елдер, халықгар мен мемлекеттер жүйесі ретіндегі

бүгінгі адамзат; д) адамзат қызметі нәтижесінің объективтілігі; ж) адам-

дар санасы мен психологиясын жетілдіру процестері; з) адамдар мінез-

құлқы; и) адамдар идеялары мен ой-пікірлерінің дамуы; ж) отбасы, мем-

лекет және басқа да әлеуметтік институттардың құрылуы. Басқаша сөзбен

айтқанда, Конт әлеуметтануды адамзаттың пайда болуы, өмір сүруі мен

өзгеріске түсуін анықтайтын жалпы заңдар деңгейінде, сонымен қатар олардың нақты қоғамдық құрылыстары мен формаларының заңдары деңгейінде қоғам туралы білімдерді біріктірген әмбебап теориялық ғылым ретінде түсінеді.

Конттың көзқарасына сәйкес әлеуметтану мынадай әдістерді қолда-

нуы тиіс:

- қоғамдық процестердің барысын қадағалау үшін бақылау:

- эксперимент, яғни әдейі, арнайы жасалған өзгерістерге бақылау

жасау;

- адамзат өмірін жануарлар дүниесімен салыстыру;

— әр түрлі елдер мен халықгардың өмірін белгілі бір көрсеткіштер

бойьшша салыстыру;

- тарихи талдау әдісі, әр түрлі тарихи кезенде адамзаттың немесе

жекелеген халықтардың әр түрлі қалпын салыстыру.

27

Алайда, әлеуметтік қалыптағы өзгерістерді анықтауда математикалық

процедура мен өлшемдерді қолдануды талап ететін бақылау әдісін Конт

негізгі әдіс деп санайды. Конт бақылаудың анықтығы мен дәлдігі, осы

әдістің процедурасын жасау проблемаларын көтерді, алайда оларды сол

тұстағы эмпирикалық әлеуметтік зерттеулер тәжірибесінің шектеулігіне

байланысты шеше алмайды. Аталмыш әдістер, - деп үйретті Конт, іргелі

әлеуметтану теориялары болған жағдайда ғана позитивтік білім алуды

қамтамасыз етеді. Мұндай теориясыз олар тек көңілге қонбайтын толған

фактілерді берген болар еді. Ал мұндай теорияны жасау үшіи айтылған

әдістермен алуға болатын қорытындылаушы материалдар қажет. Конт

пікіріндегі қарама -қайшылықты былайша түсіндіреді: теория мен қоры-

тындылаушы материал бірінсіз-бірі бола алмайды, теория әлеуметтану

материалдарын тиісінше жинауға мүмкіндік берсе, ал қорытындыланған

материалдар теорияның дамуына негіз болады.

О. Конттың ойынша, позитивтік ғылым дінді алмастырып, қоғамды

ұйымдастырушы негізгі күшке айндлуы тиіс болды. Ол өзінің тарихи мис-

сиясын болашақтың «Ғылыми Библиясын» жасауға балап, ғылымды адам-

зат баласының өмір сүру формаларының шыңына көтермекші болды.

Ғылымдарды біріктіру идеясы XVIII ғасырда етек алған еді. Сол тұста

білімді біріктіру - қарапайым және түсінікті ережелерге сәйкес іске асы-

рылды. О. Конт бұл мәселені жаңа қырынан көтерді. Ғылымдарды клас-

сификациялауда ол бірқатар негіздерге сүйенді: тарихи (ғылымның пай-

да болу уақыты және бір ізділігі), логикалық (абстрактіліктен нақтылыққа

өту), зерттеу пәнінің күрделілігі бойынша (қарапайымнан күрделіге

қарай), практикамен байланыс сипаты бойынша.

О. Конт өз шығармаларында өзіне белгілі ғылымдарды нағыз және

жалған ғылымдарға бөлген. Жалған ғылымдар санатына ол шешілмейтін

мәселелерді қарастырумен айналысатын және дәлелдеуге немесе жоққа

шығаруға мүмкін емес ережелі ғылымдарды қосқан. Бұлардың қатарына

теологияны, мистицизмді, спиритуализмді, алхимияны, утопизмді, соны-

мен қатар метафизиканы, яғни философияны жатқызған. Өзінің ұстазы

Сен-Симонның пікірін қолдай отырып ол нағыз, шынайы ғылымдар деп

позитивтік ғылымды атаған. Олардың арасынан абстрактілі (теориялық)

және нақты ғылымдарды бөліп көрсетті. Абстрактілі ғылымдар жалпы

зандылықтарды қарастырады, ал нақты ғылымдар бұл зандарды жеке

салаларда (мысалы, биология, медицина) қолданады.

Конттың пікірі бойынша, абстрактілі позитивтік ғылымдар саны ал-

тау: математика, астрономия, физика, химия, биология, әлеуметтану.

Бұлардың осындай реттілікпен орналастырылуы оларда позитивизмнің

көрінуі мөлшерімен байланысты. Неғұрлым материя қарапайым болса,

28

соғұрлым ол туралы позитивті пайымдау жеңіл болады. Әрбір позитивтік

ғылым алдыңғыларға негізделеді, олардың өзіндік ойлау қалпындағы

жақсыларды қабылдайды және дамытады.

Оның көзқарасы бойынша, математика басқа ғылымдарға айтарлық-

тай тәуелді емес, бірақ соншалықгы абстрактілі, қарапайым және прак-

тикадан аластатылған ғылым, сондықган ол басқа ғылыми таным форма-

ларынан ерте пайда болған. Әлеуметтану, керісінше, практикамен тікелей

байланысқан, күрделі, нақты, өзгелерден кейін пайда болды, өйткені ол

басқалардың жетістіктеріне арқа сүйейді. Әлеуметтанудың қалыптасуын

қоғамның жаңа даму сатысымен байланыстырумен бірге, оны бүкіл

ғылымдардың даму тарихымен де сабақтастырады. Ғылымды топтасты-

ру барысында ғылым иерархиясы жасалып, оған жоғарыда аталған

ғылымдар енгізілді. Сөйтіп, бұл жүйе білім дамуының қарапайымнан

күрделіге, төменнен жоғарыға, жалпыдан ерекшеге өтуінің тарихи про-

цесін көрсетті.

Әлеуметтануға біртабан жақын және біршама туысқан ғылым ретінде

биологияны атайды. Бұл екеуін зерттеу пәнінің күрделілігі біріктіреді,

тұтастық жүйе де соған дәлел бола алады, сондықтан биология мен әлеу-

меттануға талдау жасау жолын негізгі бағьгг етіп ұстанбайды, яғни бөлім-

нен тұтастыққа қарай қозғалмау керек. Жануарлар әлемі мен адамзат

қоғамы индивидтердің механикалық агрегаты емес, керісінше — тұтас-

тық. Бұл тұтастық өз бетінше өмір сүреді және өзін құрайтын бөлімдердің

қасиеттерін белгілейді. Сондай-ақ, жалпы схема бойынша әлеуметтану-

дың тікелей биологияның зандарына сүйенетіндігін, тіптен онсыз мүмкін

емес екендігін айтқанымызбен, алайда, екінші жағынан, әлеуметтанудың

өзіндік ерекшелігінің бар екендігін, бұл заңдардың соның негізінде түрін

өзгертетінін, ал осы заманғы өзгерістер индивидтердің өзара қимыл-

әрекетінің арқасында туындайтынын тұжырымдайды. Конт жануарлар-

дың біріне-бірін тартатын жыныстық инстинктін және олардың ұрпағы-

на қамқорлық жасауын әлеуметтіліктің бастамасы етіп алады. Сурет пен

бейнелеуді (иллюстрацияны) әлеуметтік пен биологияның өзара тығыз

байланыстылығының қос көрінісінің мысалы деп алға тартады. Адамдар-

да өзін-өзі сақгау инстинктінің рөлі жоғарылығын, «индивидтік инстинкт-

тің» болатындығын мойындай отырып, Конт келе-келе адамдарда әлеу-

меттік эгоизмнің үстемдік алатынын жазды.

Әлеуметтану биологияға арқа сүйейді, әрі одан автономдығын да сақ-

тайды, материяның күрделі формасымен байланысады, ең жоғарғы және

күрделі теориялық ғылым болғандықтан позитивтік ғылыми білімдер

жүйесін аяқгаушы болып саналады. Сондай-ақ, оған қоғамдық білімдерде

үстем еткен ойлау қалпы тән болуы тиіс.

29

Қоғам дамуын адамдардың танымдық қызметінің және олардың қоғамдық санасының бір сатысынан келесі сатысына өтуі арқылы түсіндіріп,

«үш сатылы заңды» дәйектейді: теологиялық, метафизикалық және

позитивтік (ғылыми).

Теологиялық сатыда адамзат ақыл-ойының, сонымен қатар қоғамның

дамуы, Конттың пікірі бойьшша, 1300 жылға созылған. Осы сатыда әрбір

құбылыстар жоғары құдіретті күштердің тигізетін әсерінің нәтижесі.

ретінде қарастырылды. Бұл фетишистік діни сананың шыққанын көрсетті,

кейін ол политеизммен, яғни көпқұдайшылықпен алмасып, қайсыбір

құбылыстар түрлі құдайлардың ықпалы арқылы болады деп бейнеленді.

Теологиялық сатының соңына таман бірқұдайлыққа (монотеизмге) өту

қалыптаса бастады. Сөйтіп, барлық құбылыстарды адам дінінің негізінде

жатқан күш деп түсінеді. Мұндай сана тайпа көсемдерінің, әскер басыла-

рының, аристократтардың билігін құдіретті күшпен байланыстырды.

Иерархиялы әлеуметтік ұйым қоғамда өмір сүріп отырған тәртіпті ны-

ғайтуға бағытталды. Теологиялық сатының ең жоғарғы кезеңі - католик-

тік феодалдық қоғам болды. Монотеизм гармониялық әлеуметтік тәртіп

орнатуға ықпал жасады, бірақ ол өзінің тиімділігіне қарамастан консер-

вативтік институттарды қалыптастырды. Алайда, адамзат ақыл-ойының

жетілуі ерте ме, кеш пе, теологиялық түсініктің догматикалық жүйесімен

қақтығысары анық еді. Себебі, ол әлеуметтік жүйенің бүкіл құрылымына

бойлап енді, сөйтіп, бұл тәртіп прогреске кедергі жасады. Бірақ прогресті

тоқтату мүмкін емес еді, даму заңдары ескі жүйені күйрете бастады. Ескіні

бұзу тұтас дәуірді қамтыды, Конттың анықтауынша, бұл қоғам дамуы-

ның метафизикалық сатысы болды. Бұл сатыда бұрынғы қоғамдық тәртіп

ыдырады, ол 13.00-1800 жылдар аралығындағы кезеңді қамтиды.

Бұл сатыда адам санасы жәй пайымдаудан гөрі, сыртқы дүниенің нақ-

ты процестерін білдіретін ұғымдарды көп қолданады. Алайда, ғылымның

баяу дамуына байланысты бұл ұғымдар әлі де болса абстрактілі еді. Бұл

сатыда ескі қоғамдық бастаулар қарайды (реформация, ағартушылық,

революциялар, соғыстар, т.б.,) тұтастық ыдырайды. Бұл күйреудің

жағымды жақтары болғанымен (жаңа экономикалық және саяси идеялар-

дың орнауы, т.б.), «метафизикалық рух» сенімсіздікті, эгоизмді,

моральдық тозушылықты және саяси тәртіпсіздікті жоя алмады. Қоғамда тәртіп орнатып, әлеуметтік тұтастықты жөнге қоятын жаңа идеология қажет

болды. Оны, Конттың пікірі бойынша, позитивизм, яғни ғылымның да-

муы жүзеге асыра алады.

Позитивтік дәуір, Конттың тұжырымына сүйенсек, 1800 жылдан

басталады, оның мәні - ойлау бағдарының түбегейлі өзгеруімен, қайта

құрылуымен сипатталады. Адам санасы өз пайымдауларында және қоры-

30

тындыларында көбіне-көп ғылыми бақылауға сүйенеді. Дүниеге теоло-

гиялық және абстрактілі — метафизикалық тұрғыдан қарауды оның заң-

дарын ашу мен зерттеу, құбылыстарды бақылау секілді тәсілдер алмас-

тырады. Бұл зандарды ұғыну үшін олардың әрекетін ескеру және көре

білу қажет. Сол тұстағы жаңа қоғамға әлеуметтік көзқарас тұрғысынан

қарасақ, онда ол эгоизмді альтуризмнің жеңуі, әлеуметтік сезімнің ар-

туы, әлеуметтік тәртіп пен келісімнің орнауы, әскери қоғамнан өнеркәсібі

дамыған қоғамға өтудің іске асуы арқылы сипатталады. Алайда, жаңа

қоғамның да жақсы жақтарымен қатар, көлеңкелі, теріс тұстары да бар,

сондықган ғылым осы қоғамды келеңсіз қылықтардан тазалауға көмек

көрсетуді өзіне мақсат етті.

Конттын көзқарасы бойынша, қоғамның дамуы заңды және прогрес-

сивті сипатта болады. Ол қоғам өз дамуы барысында биологиялық заңдар-

ға, сондай-ақ «астрономиялық» зандарға, яғни ғарыштың, аспан денелері

мен планеталардың қозғалыс зандарына бағынады. Ол қоғам дамуына ауа

райы мен халықтың нәсілдік құрамырың ықпал ететіндігі туралы да жаз-

ды. Алайда, Конттың пікіріне сай ой тұжырымдасақ, онда адамзаттың

интеллектуалдық эволюциясы қоғамның дамуына ерекше әсер етеді екен.

Әлеуметтік мәселені шешуде адамдар санасының негізгі, бірінші рөл атқа-

ратыны және оның қоғамның дамуына шешуші ықпал жасайтыны тура-

лы О. Конт позитивтік қорытынды жасайды. Осыған байланысты пози-

тивизмнің негізін қалаған интеллектуалдық эволюцияның жоғарғы

көрінісі ретінде ғылымңың осы саласына айрықша мән береді.

Конт өзінің қоғам дамуы жөніндегі көзқарастарын жүйелей келіп,

әлеуметтануды үлкен әрі маңызды екі тарауға: әлеуметтік статика және

әлеуметтік динамикаға бөлді. Әлеуметтік статика қоғам, құрылымының

жұмыс істеу заңдарын қарастырады. Әлеуметтік динамика қоғам жүйесі-

нің өмір сүру жағдайы мен оның жұмыс атқару зандылықтарын зерттеу-

ге тиісті болды. Әлеуметтік динамика ең алдымен негізгі қоғамдық ин-

ституттардың, соның ішінде отбасының, мемлекеттің, діннің қоғамдағы

атқаратын міндеттерін және олардың татулық пен ынтымақгастықты ор-

натудағы рөлін қарастырады. Сонымен қатар, әлеуметтік динамика

әлеуметтік жүйенің дамуы мен өзгеру заңдарына да назар аударады. Осы-

ған орай қоғамдық прогрестің позитивтік теориясын да О. Конт әлеуметтік

динамика деп атап кеткен еді. Прогресс, оның пікірі бойынша, дамудың

ең биік сатысына көтерілу болып табылады. Қоғамдық прогреске жетуде

материалдық (өмірдің сыртқы жағдайын жақсарту), физикалық (адам

Қараңыз: История социологии / Под общ. ред. А. Н. Елсукова. Минск:

Высшая школа, 1997. С. 38-39.

31

табиғатыи дамыту), интеллектуалдық (ақыл-ой, діни және метафизика-

лық дүниетанымнан позитивизмге көшу) және моральдық (адамгершілік

пен ұжымдық сезімдердің артуы) секілді алғышарттар ең маңыздылары

болып есептелінеді.

Конттың қоғам дамуын гармонизациялау және оның тұрақтылы-

ғының проблемалары жөніндегі көзқарастары да аса құнды. Қоғамдағы

гармония «әлеуметтік жүйенің» тұтастығы мен бөлімдерінің арасындағы

гармония болып саналады, сонымен қатар оған қоғам өмірінің барлық

жақтарының келісімді өзара әрекеті - саяси, экономикалық, рухани, био-

логиялық, т.б. жатады. Оның пікірі бойьшша, әлеуметтік гармонияға

ғылымның көмегі арқылы жетуге болады. Ғылым қоғамның барлық бөлім-

дері арасындағы өзара әрекеттің қажетті механизмін тауып беруі тиіс.

Сондай-ақ, түрлі тұлғалар мен әлеуметтік топтардың мүдделерін ба-

рынша үйлестіре білуде қоғамдағы гармонияның ерекше рөл атқараты-

нын да жазды. Саяси өкімет билігінің маңыздылығы сонда, ол әлеуметтік

субъектілердің мүдделерін ақылмен дұрыс үйлестіріп отыруы тиіс. Бұдан

Конт саясаткерлердің бедел алатынын пайымдады. Қоғам гармониясы-

нан Конт оның тұрақтылығының негізгі жағдайын, әр сословиенің, әр

халықтың, әр адамның қалыпты дамуынының мүмкіндігін байқады.

О. Конт әлеуметтанудың негізін қалады, ал Г. Спенсер оны одан әрі

дамьпты.