4. Әлеуметтанудың атқаратын қызметтері

және оның қоғамдық ғалымдар жүйесінде алатын орны

Басқа да қоғамдық ғылымдар сияқты әлеуметтану ғылымының қоғам

аддында орындайтын, атқаратын міндетгері бар. Оньщ танымдық қызметі -

әлеуметтік құбылыстарды зерттеу арқылы олардьщ мәні мен мазмұны

Нашпбеков Т. Ж. Основы общей социологии. Алматы: Білім, 1996. С. 36-38.

21

жөніндегі тұжырымдардан, басқа құбылыстармен байланысынан, даму

зандары мен олардың сипаты жөнінде жаңа ғылыми түсінік алуға талпы-

ну мақсатынан тұрады. Әлеумелтану әр түрлі субъектілер арасыңда қалып-

тасатын қоғамдық қатынастарға, олардың қызметінің объективті және

субъективті жақгарын талдауға, сонымен қатар әлеуметтік институттар-

дың өмір сүруін сараптауға басқаларға қарағанда аса жоғары маңыз береді.

Жоғарыда аталған әлеуметтану білімі деңгейлерінде әлеуметтік про-

цестер жөніндегі түсініктер мен ұғымдар жүйесі белгіленіп, қалыптаса-

ды. Олардың әрқайсысында бұл процестер әрқилы деңгейлер дәрежесінде

байқалады. Арнайы әлеуметтанулық теориялармен салыстырғанда, жал-

пыәлеуметтану теориялары деңгейінде ауқымы кең ғылыми қорьггынды-

лар жасалады. Нақгы әлеуметтанулық зерттеулер функциясына адамдар-

дың күнделікті практикасьш сипаттайтын бастапқы мәліметтерді жинау

және оларға эмпирикалық талдау жасау жатады.

Әлеуметтанудың танымдық қызметі, сонымен қатар әлеуметтік про-

цестерді талдау негізінде қоғам өмірінің материалдық, саяси немесе руха-

ни салаларында олардың одан әрі дамуына ғылыми болжам жасауды қам-

тиды. Мұндай болжамдар ұзақ мерзімдік немесе ағымдық сипатта бола-

ды: мұндағы мақсат — жалпыәлеуметтанудық теориялар деңгейінде таяу

және алыс болашақгағы қоғам дамуының тенденцияларын терең көре білу

десек те, арнайы әлеуметтанулық теориялар шеңберінде пайдалы болжам-

дар жасалатын болады.

Қорыта айтқанда, әлеуметтанудың танымдық функциясы қоғамның

мәні, оның құрылымы, өмір сүруі мен дамуының заңдылықтары, негізгі

бағыттары мен тенденциялары, жолдары, формалары мен механизмдері

туралы нақгылы және кең көлемді білім берумен анықгалады.

Әлеуметтік құбылыстар мен процестерге эмпирикалық және теория-

лықталдау жасау негізінде, айталық, материалдық өндіріс саласында адам-

дардың қызметін ынталандыру мен тиімділігін арттыруды күшейту, эко-

номикалық және саяси қатынастарды, әлеуметтік институттардың қыз-

меттерін жетілдіруге бағьпталған практикалық ұсыныстар әзірлеу әлеу-

меттанудың практикалық қызметіне жатады.

Түптеп келгенде, бұл ұсыныстар әлеуметтік басқару механизмін жақ-

сартуға, оның тиімділігің ұтымды басқарудан бастап, қоғамдық істерді

басқаруға дейінгі барлық деңгейде жетекшілік етудің сапасын арттыруға

бағытталған. Бұны үлкенді-кішілі дәрежеде қазіргі бүкіл қоғам, әсіресе

өркениетті елдер қолданады. Олардың бірде-біреуі экономиканың, әлеу-

меттік таптардың және ұлт қатынастарының, қоғамның саяси жүйесінің

дамуын басқарусыз қалдырып, өз бетінше жалғасуына жол бермейді.

Олардың дамуы белгілі бір басқару құрылымының ықпалымен жүзеге асады.

22

Ол құрылымның қызмет ғылыммен тығыз байланысып, соны жүзеге

асырады. Қоғамның күрделенуі және олардың экономикалық, экология-

лық, саяси және тағы басқа да дамуы, қазіргі тандағы жағдайлары әлеу-

меттік процестерге мақсатты, бағьпты түрде ықпал жасау қажеттілігін

талап етеді. Дәл осы тұста әлеуметтану өзінің алдындағы міндеттерін ғылы-

ми негізге сүйене отырып орындауы тиіс. Әлеуметтану қоғамның өмір

сүруін жан-жақгы саралап өлшейді және бастапқы әлеуметтанулық ақпа-

рат алғаннан бастап, ғылыми дәлелденген қорытындылар мен ұсыныстар

жасауға дейінгі ауқымда сан қилы жұмыстар атқарады.

Қоғамның таяудағы және алыс болашағына қатысты әлеуметтанулық

болжам жасаудың, қоғамның экономикалық, әлеуметгік, саяси және руха-

ни салаларының дамуын ғылыми тұрғыда алдын ала көре білудің мейлінше

практикалық маңызы зор.

Әлеуметтанудың келесі бір атқаратын қызметі – идеологиялық міндет-

тер болып табылады. Өйткені әлеуметтану қайсыбір формада болмасын,

белгілі бір әлеуметтік топтардың, таптардың, саяси партиялар мен қозға-

лыстардың мүдделерін білдіреді. Бұдан айналып өту тіптен де мүмкін емес.

Нақты әлеуметтанулық зерттеулер мен арнайы әлеуметтанулық және

жалпыәлеуметтанулық теориялардан туындаған ережелерді идеология-

лық тұрғыдан талдауға ұшыратпай алып қалу өте қиын. Себебі әлеумет-

танушының өзі белгілі бір әлеуметтік-таптықгың құрамында, яғни көбі-

несе қайсыбір саяси партияға мүше де болады. Ол өзі зерттейтін әлеуметтік

процестерді, қоғамдық қатынастарды және әр түрлі субъектілердің қыз-

метін белгілі бір дүниетаным ұстанымымен пайымдайды. Ал, оның дүние-

танымының қалыптасуы әлеуметтанушының шыққан ортасымен, әлеу-

меттік жағдайымен тікелей байланысты.

Қоғамдық өмірдің қайсыбір жақгарына қатысты әлеуметтанушы жа-

сайтын қорытындылар тек өзі жататын әлеуметтік топтың мүддесіне

тиесілі болыпш қана қоймай, басқа да әлеуметтік топтардың, соның ішінде

таптардың мүдделерін де қамтитыны рас. Сөйтіп, осы қорытындылар

қалыптаса келе идеологиялық мазмұнға, өзіндік реңге ие болады.

Сөз болып отырған мәселелерге ғылыми тұрғыдан қараудың идеоло-

гиямен алмастырылуы, әрине, дұрыс емес. Оған ешбір күмән жоқ. Қоғам-

дық құбылыстарға объективті талдау жасау зерттеуші үшін қашан да ма-

ңызды. Алайда, оның әлеуметтік статусы - сол талдаудың көрінісі, бұл

жағдай зерттелетін қоғамдық процестер мен құбылыстарға орай жасай-

тын оның қорытындыларына сөзсіз әсер етеді. Бұл тұрғыдан алғанда

әлеуметтану кез келген кезеңде де идеологиялық бағыт ұстайды. Ал, идео-

логиялық бұрмалаушылыққа жол бермеу үшін әлеуметтанулық зерттеу-

дің барысын, сондай-ақ одан туындайтын қорытындыларды шектен тыс

23

идеологияландыру мен саясаттандыруға болмайды. Керісінше оларды.

жалпыадамзаттық құндылықтармен сәйкестендірген пайдалы.

К. Маркс «Фейербах туралы тезистерінде»: «философтар дүниені әр

түрлі деңгейде түсіндіріп қана қойды, ал істің мәні оны өзгертуде жатыр»,-

деген еді. Ақиқатында дүниені өзгерту оны түсіндіру негізінде ғана жүзе-

ге асуы тиіс. Алайда, мұндай өзгертулер қара бастың қамы үшін жасал-

мауы керек. Адамдардың өмір жағдайын жақсарту, мұқтаждықтар мен

құндылықтарға орай қалыптасу көрініс тапса, міне, сонда ғана ол қажет-

тілікті өтейді. Сөйтіп, мұндай әлеуметтанудан маңызды әлеуметтік қыз-

мет - сыншылдық пайда болады. Бұл жерде әңгіме дүниеге жеке тұлғаның

көзқарасымен баға берудің өзара байланыстылығында болып отыр. Осы

қызметті жүзеге асыруда әлеуметтану ақиқатқа дифференциалдық тұрғы-

дан қарайды. Бір жағынан ол сақтаудың, нығайтудың, дамытудың қажет-

тігін немесе бәрін өзгертудің, қайта құрудың, т.б. керек еместігін көрсетеді. Ал екінші жағынан - шындығына көшсек, түбегейлі өзгертулерді

керек ететіндерін анықгайды.

Әлеуметтану ғылымының қоғамдық-гуманитарлық ғылымдар арасын-

да алатын өзіндік орны бар. Ол осы ғылымның қоғамда атқаратын қыз-

метімен және әлеуметтану білімінің құрылымымен айқындалады. Қоғам-

ның әлеуметтік құрылымын, оның даму зандылықгарын ашатын, тарихи

процесте объективтік және субъективтік факторлардың өзара әрекетін

көрсететін жалпыәлеуметтанулық теориялар, мысалы, тарих, саясаттану,

құқықтану, әлеуметтік психология, этика және басқа да ғылымдардың

проблемаларын түсіндіруде маңызды дүниетанымдық және методология-

лық рөл атқарады. Жалпытеориялық әлеуметтану аталмыш ғылымдар-

дың проблемаларын кең көлемдегі әлеуметтік контексте қарастыруға,

олардың зерттейтін құбылыстарының қоғамдағы және тарихи процестегі

орны мен рөлін анықтауға мүмкіндік туғызады. Сөйтіп, сол құбылыстар-

ды ғылыми тұрғыда талдау мен түсіндірудің жалпытеориялық бағытта

қарастырылуы мен методологиясын жасайды.

Бірқатар ғылымдар үшін арнайы әлеуметтану теориялары деңгейінде

қалыптасқан ережелер мен қорытындылар да маңызды болып саналады.

Олар еңбек, тұрмыс, адамдардың қызмет түрлерінің проблемаларына

қатысты болуы мүмкін. Бұл мәселелерді басқа да ғылымдар, соның ішінде

экономика, экология, педагогика және тағы басқалар қарастырады. Бірақ,

арнайы әлеуметтанулық теориялардың бұл мәселелерді қарастыруда

өзіндік ракурсы бар. Осы тұрғыдан алып қарағанда олар басқа ғылым-

Маркс К., Энгельс Ф. 9 томдық тақцамалы шығармалары. 2-т. Алматы,

1988. З-б.

24

дардың мәліметтерін толықгырады, өз қорьггындыларымен қаруланды-

рады және құбылыстарды жан-жақты зерттеуге мүмкіндік жасайды.

Арнайы әлеуметтанулық теориялар адамдардың еңбек, саяси және

өзге де қызметінің әлеуметтік аспектілерін ашады, олардың әлеуметтік

жағдайларын (айталық, қалалық немесе селолық), отбасылық және жеке

басының тұрмыстық жағдайларын ашып көрсетеді. Олар экономикалық,

саяси, құқықгық және басқа да қоғамдық қатынастар жүйесінде жеке

тұлғаның және әр түрлі әлеуметтік топтардың өзін-өзі әлеуметтік жағы-

нан көрсету мүмкіндіктерің бейнелейді. Бұл жердегі әңгіме - осы қаты-

настардың ерекше аспектілері туралы, әсіресе ондағы адамдардың өмірі

мен қызметінің мүмкіндіктері, олардың елеулі қажеттіліктері мен мүдде-

лерін қанағаттандыру дәрежесі жөнінде болып отыр. Арнайы әлеуметта-

ну теориялары деңгейінде жасалған дәлелді қорытындылардың әр түрлі

қоғамдық және гуманитарлық ғылымдар үшін маңыздылығы да әрқилы.

Нақгы әлеуметтанулық зерттеулер көптеген қоғамдық және гумани-

тарлық ғылымдар шеңберінде қоғамдық өмірдің қайсыбір процестері ту-

ралы жедел мәліметтер алу немесе адамдардың бұл процестерге қатына-

сын анықгау мақсаттарында жүргізіледі. Соның арқасында бұл зерттеу-

лер, қай ғылымның саласына сәйкестендіріле жүргізілсе де, зерттелген

құбылыстар мен процестер жөнінде мейлінше дәл мәліметтер алуға мүм-

кіндік тудырады. Осы жедел ақпараттарды пайдалана отырып, қоғамдық

өмірдің жекелеген құбылыстарын жан-жақты қарастырумен қатар, құбы-

лыстардың қайсы бір әлеуметтік жүйедегі және жалпы қоғамдағы орны

мен рөлін нақты ашуға мүмкіндік жасайды, қоғам өміріндегі макро және

микро процестердің өзара әрекеттерін анықтайды.

Сайып келгенде, әлеуметтану - қоғамның өмір сүруінің және дамуы-

ның заңдылықтарының қалыптасуы жөніндегі ғылым. Ол әлеуметтік

фактілерді, үрдістерді, қатынастарды, жеке адамдар мен әлеуметтік топ-

тардың қызметін, олардың рөлін, статусын және әлеуметгік мінез-құлқын,

бұлардың институттық формада ұйымдастырылуын зерттеумен айна-

лысады. Әлеуметтанудың өз алдына жеке ғылым болып қалыптасуына

О. Конт, Г. Спенсер, т.б. көрнекті әлеуметтанушылардың тұжырымдама-

лары мен ілімдері зор ықпал етті.

25

ЕКІНШІ ТАҚЫРЫП