1.4.Қаржылық тәуекелді төмендету тәсілдері

Қаржы тәуекелдері түрлі әдістер мен тәсілдер көмегімен шешіледі. Қаржы тәуекелдерін шешу құралдары болып олардан қашу, ұстап қалу, беріп жіберу, деңгейін төмендету.

Тәуекелден қашу тәуекелмен байланысты шарадан жай ауытқумен түсіндіріледі. Алайда кәсіпкер үшін көбінесе тәуекелден қашу пайда алу мүмкіндігін қолданбауды білдіреді. Тәуекелді ұстап қалу – тәуекелді инвестордың жауаптылығына қалтыру. Сонымен, инвестар венчурлік капиталды сала отырып, вечурлік капиталдың мүмкін болатын жоғалтуларын меншікті қаражаттары есебінен өтей алатынын алдын ала ескереді. Тәуекелді беріп жіберу инвестор тәуекел жауаптылығын басқа біреуге, мысалы сақтандыру қоғамына, беріп жіберумен түсірдіріледі. Бұл жағдайда тәуекелді беріп жіберу қаржы тәуекелін сақтандыру жолымен жасалды. Тәуекел деңгейін төмендету – жоғалтулар ықтималдылығын және көлемін қысқарту.

Қаржы тәуекелін шешуде нақты құралдарды таңдауда инвестор келесі принциптерге сүйенуі тиіс:

• меншікті капитал мүмкіндігінше ғана тәуекел етуге болады;

• тәуекелдің соңын ойлау керек;

• аз нәрсе үшін көппен тәуекел етуге болмайды.

Бірінші принципке сүйенуде инвестор капитал салымын жасаудан бұрын тиіс:

• берілген тәуекел бойынша мүмкін болатын шығыстар көлемін максималды түрде анықтау;

• оларды (шығыстарды) капитал салымының көлемімен салыстыру;

• олрады (шығыстарды) барлық меншікті қаржы ресурстармен салыстырып, инвесторды банкроттыққа әкелмей ме екенін анықтау.

Капитал салымы бойынша шығыстар көлемі капитал көлеміне тең, не одан кіші, не үлкен болуы мүмкін.

Портфельді инвестиция кезінде, яғни екінші ретті нарықта сатуға болатын бағалы қағаздарды сатып алған кезде шығыс көлемі әдетте шығыстанатын капитал көлемінен аз. Инвестордың өзіндік қаржылық ресурстардың қөлемі және максималды мүмкін болатын шығыстар көлемінің арақатынасы банкроттыққа апаратын тәуекел деңгейі. Ол тәуекел коэффициентімен өлшенеді:

Кр = У / С,

мұндағы Кр – тәуекел коэффициенті;

У – максималды мүмкін болатын шығыс сомасы;

С – нақты түскен қаражатттар есебімен өзіндік қаржылық ресурстар көлемі.

Екінші принципке сүйену инвестор шығыстың максималды мүмкін болатын көлемін біле отырып, оның тәуекелдің ықтималдылылығы қандай екенін анықтауды және тәуекелден (яғни шарадан) бас тарту, тәуекелді өз жауаптылығына алу немесе тәуекелді басқа тұлғаның жауаптылығына беру шешімін қабылдауды талап етеді

Үшінші принциптің қызмет етуі қаржы тәуекелін әсіресе беріп жіберуде көрінеді. Бұл жағдайда инвестор сақтандыру сомасы мен сақтандыру сыйақы өзіне жағымды арақатынасын анықтау тиіс. Сақтандыру сыйақысы немесе сақтандыру жарнасы – бұл сақтанушының сақтандырушыға сақтандыру тәуекелі үшін төлемі. Сақтандыру сомасы – материалдық құндылықтар (немесе сақтанушының азаматтық жауапкершілігі, өмірі жіне денсаулығы) сақтандырылған ақша сомасы. Егер шығыс көлемі сақтандыру сыйақысын үнемдеумен салыстырғанды үлкен болса, онда тәуекел ұсталынып қалуы тиіс емес, себебі инвестор тәуекелді өзіне алмау керек. Қаржы тәуекел деігейін төмендеті үшін түрлі әдістер қолданылады:

• диверсификациялау;

• таңдау және нәтижелер туралы қосымша ақпараттар алу;

• шектеу;

• сақтандыру;,

• жабу;

• хеджирлеу және т.б.

Диверсификациялау өздерінің арасында тығыз байланысты түрлі салым объектілері арасында инвестицияланатын қаражаттарды орналастыру процесін білдіреді. Диверсификациялау принципінде клиенттерге өз акцияларын сататын, ал алған қаражаттарды нарықтан сатып алынатын және тұрақты орташа табыс әкелетін түрлі бағалы қағаздарға салатын инвестициялық қорлардың қызметіне негізделеді. Диверсификациялау түрлі қызметтер арасында капиталды орналастыру кезінде тәуекелдің бөлімінен қашуға мүмкіндік береді. Сонымен, инвестор бір акционерлік қоғам орнына бірнеше түрлі акционерлік қоғам N акцияларын сатып алу табыс ықтималдылығын N есеге көбейтеді және сәйкесінше тәуекел деігейін N есе төмендетеді.

Кейде инвестор нәтижелер анықталмаған және шектелген ақпараттар жағдайында шешім қабылдайды. Әрине, егер инвесторда толық ақпарат болса, ол сапалы болжам жасап, тәуекел діңгейін төмендете алатын еді. Бұл жағдай ақпаратты тауар ретінде көрсетеді. Ақпарат бағалы тауар болып табылады, ол үшін инвестор үлкен ақша төлеуге дайын, олай болса, ақпаратқа капитал салымы кәсіпкерліктің бір сферасы болып табылады. Толық ақпарат құны толық ақпарат бар кездегі бір нәрсенің күтілетін сатып алу құны мен ақпарат толық емес жағдайдағы күтілетін құн арасындағы қатынасы ретінде есептеледі. Егер болжам нақты болып шықпаса да, қаражаттарды перспективаға өткізудің сапалы болжамын қамтамасыз ететін сұраныс пен өткізу нарығын зеттеуге салған тиімді.

Шектеу – шығыстар, сатулар, несиелер және тағы басқалардың шекті сомасын бекіту. Шектеу тәуекел деңгейін төмендетудің маңызды құралы болып табылады және шектеуді банктер қарыз беруде, овердрафт келісімшартына отырғанда; шаруашылық жүргізуші субъектілер тауарларды несиеге(несие карточкасы бойынша), жол чектері және еврочектер бойынша сату, инвесторлар капитал салымы сомасын анықтау кезінде қолданады /7,181б./.

Сақтандыру мәні – тәуекелден қашу үшін инвестор табыстың бөлігінен бас тартуға, яғни тәуекел деңгейін нөлге дейін төмендету үшін төлеуге дайын. Егер сақтандыру құны мүмкін болатын шығысқа тең болса, онда тәуекелге қарсы инвестор басынан кешу мүмкін кез келген қаржылық жоғалтуларды толық өтеуді қамтамасыз ететіндей сақтана алады. Қаржы тәуекелдерін сақтандыру оның деңгейін төмендету әдістерінің ең тараған түрі болып табылады. Сақтандыру – бұл ерекше қаржылық қатынастар. Бұл қатынастар үшін міндетті түрде екі жақ болуы қажет: сақтандырушы мен сақтанушы. Сақтандырушы сақтанушы төлемдері есебінен ақша қорын (сақтандыру немесе резервтік қор) құрады.

Сақтандыру үшін құрылып жатырған ақша қорының мақсатты бағыттылық сипаты тән, оның ресурстарын тек алдын ала келісілген жағдайлардағы жоғалтуларды өтеуге (көмек көрсету) жұмсау; қатынастардың ықтималдылық сипаты, себебі сәйкес жағдай қашан болатыны, оның күші қандай және қай сақтанушыға тиесілі болатыны алдын ала белгісіз; қаражаттардың қайтарымдылығы, себебі бұл қаражаттар барлық сақтанушылар бойынша зияндарды өтеу төлеміне бағытталған.

Сақтандыру процесінде сақтандыру қорын құруда қатысушылар арасында қаражаттарды қайта бөлу жүргізіледі: бір немесе бірнеше сақтанушы жоғалтуларын өтеу жоғалтуларды барлығына бөлу жолымен жүргізіледі. Белгілі бір кезеңде төлем жасаған сақтанушылар саны өтеу алатын сақтанушылар санынан үлкен болады.

Хеджерлеу қаржылық тәуекелді басқару әдісі ретінде.

Хеджерлеу- шығындардан сақтандыру немесе қорғану. Сақтандыру нарығы - бұл сату және сатып алу объектісін сақтандыру қызметі болып табылатын және де оған ұсыныс пен сұраныс құрылатын белгілі бір ақша қатынастарының аясы, ерекше әлеуметтік орта. Хеджерлеу есеп мақсаттары үшін хеджирлеуші ретінде белгіленгшен. Хеджерлеудегі есеп мақсаттары үшін хеджерлеу құралдары – белгілі бір туынды құрал немесе (шектеулі жағдайда) басқа қаржылық актив немесе міндеттеме, әділ бағаның өзгеруі немесе белгілі бір хеджирленетін баптың ақшалай қаражат ағыны өтейді деп күтілетін әділ құн немесе ақшалай қаражат ағыны. Туынды емес қаржылық активтер немесе міндеттемелер валюта бағамы өзгеруін тәуекелдік хеджерлейтін болса, хеджерлеудегі есеп мақсаты үшін хеджерлеу құралы ретінде белгіленуі мүмкін.

Хеджерлеу - тәуекелді төмендету мақсатында алдын ала мәміле жасасып қою, нарықтық факторлардың бағаға жағымсыз әсер етуіне байланысты.Хеджерлеу активтерге жататындар : шикізаттар, тауарлар , ауыл-шаруашылық өнімдері және тағы. б

Хеджер тәуекелді төмендету мақсатында шартқа отырады, Хеджерлеуде барлық құралдарды формасына байланысты биржалық және биржалық емес деп бөлуге болады.

Биржалық емес инструменттері- бұл форвардтық келісім- шартқа отыру. Бұл типтің келісімшарттары контрагенттер немесе дилердің араға кіруінен болады.

Биржалық инструменттер - бұл опциондардың фьючерстік келісім-шартқа отыру. Осы инструменттермен сауда- саттық мамандандырылған сауда орындарында (биржада) жүргізіледі. Биржалық инструментің негізгі талаптары болып стандартқа сай болу мүмкіндігі болып табылады. Стандарттылған тауарларға жататындар: мұнай және мұнай өнімдері, газ, түсті және бағалы металдар сонымегн қатар азық- түлік тауарлары.

Хеджерлеудің негізгі принциптері:

• Хеджерлеудің негізгі мақсаты тәуекелді түбімен жою емес, ол тәуекелді тиімсіз формасын тиімді формасына өткізуді дамыту.Оның мақсаты –тәуекелді оптималды құрылымға жеткізі.

• Хеджерлеу туралы шешім қабылдамас бұрын компания потенциалды шығынның көлемін анықтау қажет, себебі компания хеджерлеуден бас тартқан жағдайда жоғалтуы мүмкін.

• Барлық қаржылық қызмет секілді хеджерлеу программасы ішкі жүйе ережесін құру керек.

• Хеджерлеу тиімділігі тек контексте бағалануы мүмкін.

Хеджерлеу бұл баға тәуекелін төмендетеді, нәтижесінде кірістің ауытқуы төмендеп, өнеркәсіпті басқару саясаты жоғарылайды. Тиімді құрылған хеджерлеу программасы тәуекелмен қатар шығынды да төмендетеді. Нәтижесінде хеджерлеу капиталды көбейтіп, кірісті қалыптастырады. Көп жағдайда хеджерлеу кредиттік ресурстарды жұмылдыруды жеңілдетеді.

Валюталық опциондар

Опцион ағылшын тілінен аударғанда , option латынша optio- таңдау, тілек, қалау дегенді білдіреді.

Опцион – иесіне келешекте қайсыбір акивтерді тиянақталған бағамен сатып алу немесе сату құқығын беретін бағалы қағаз. Егер опцион беретін құқық тек белгіленген күні ғана іске асырылатын болса, еуро опцион деп аталады, егер опционда осындай құқық белгіленген күнге дейін бірқатар кезең бойына жүзеге асыру мүмкіндігі көзделсе, оны америкалық опцион деп аталады. Шын мәнінде опцион мерзімді міндеттеме болып табылады. Опцион сатушы уағдасылған активтерді тиянақталған бағамен сатуға немесе сатып алуға міндеттеледі, сатып алушы сатып алынған құқықты актив құнының өзгеруіне қарай өткізу керек пе, жоқ па деген мәселені шешеді. Қазіргі кезде опциондық келісімшарттар тек бағалы қағаздарға(акция мен облигацияларға) ғана емес, сонымен бірге түрлі тауарларға да (алтын, күміс, мал еті, жүгері, қант, бидай, соя т.б) шетелдік валютаға да, тіпті қор индекстеріне де жасалады. Опционмен сауда жасау стандартталған және ол қор биржаларында сатылады. Мамандандырылған Чикаго опциондық биржасы, 1973 жылы құрылған, кеңінен танымал, онда күн сайын 10 млн-нан астам акция бойынша опцион жасалады. Опционның колл құны 3 факторлар әсер етеді:

1) актив бағасының орындалу бағасына қатынасы,

2) пайыз мөлшерлемесіне,

3) опцион, көрсетілген(жазылған) актив әкелетін табысқа тәуелді.

Бірінші фактор бойынша : опционды өткізу кезінде сатып алушы сатушыға орындалу бағасын төлеуге тиіс. Басқадай тең жағдайда бұл баға неғұрлым төмен болса, сатып алушы үшін соғұрлым жақсы. Демек, опцион құны опцион колл. Құны актив бағасының орындалу бағасына қатынасының көбеюіне қарай өсіп отырады.

Екінші фактор бойынша: опционды сатып алушы, опционды өткізгенге дейін орындалу бағасын төлеуге тиіс емес. Демек, опцион пайызсыз несие нысанасына ие болады. Пайыз мөлшерлемесі жоғары болған сайын әрі орындалу мерзімі ұзақ болған сайын осы несиенің құны да жоғарылай түседі.

Үшінші фактор бойынша: опцион құны жоғары болған сайын опционды пайдалану мерзімі (мысалы 1 жыл ішінде ) өткенге дейінгі кезеңде, актив әкелетін табыстың мөлшері жоғарыласа , опционның құны соғұрлым жоғары болады.

Опцион колл мен пут құнының арасында қатаң тәуелділік орын алады. Мысалы еуро опцион үшін, бір жағынан, опцион колл құнының сомасы мен келтірінеді, орындалу бағасы тепе-тең, екінші жағынан, опцион путтың құны мен активтің ағымдағы бағасы тепе-тең. Опцион тауар айырбасының дамуымен байланысты пайда болды. Опциондық мәмілер ұйымдастырылмаған рынокты(биржадан тыс) да, ұйымдастытырылған рынокта (бирдада) да жасала береді. Оның дамуындағы жаңа бағыт, біріншіден, оның биржалық саудада пайдалануымен және оған стандартталған келісімшарттармен сауда жасау тетіктерінің қолданылуымен байланысты, екіншіден биржалық опциондық саудаға жаңа активтер, атап айтқанда. Фьючерстік келісімшарттардың тартылуымен байланысты.

Мерзімді биржа бағасында қамтылатын шарт, ол бойынша бірін-бірі теріске шығаратын немесе бастапқы шарттарды өзгертетін жекелеген мәміле шарттарының бірін таңдау құқығы беріледі.

Биржалық валюталық опциондар

Биржалық опциондар деген биржалық активті сатып алуға немесе сатуға құқық беретін стандартты биржалық шарт, басқаша оны еркін айналыстағы опциондық шарт деп те атайды. Құқықты сатып алу үшін белгіленген датаға дейін шарт орындалатын баға бойынша сыйақы деп аталатын белгілі бір сома төленеді.

Фьючерстік шарттарда қолданылған терминологиялық опциондармен операциядағы мағынасын қарастырмыз, опционды « сатып алу» деген сатып алушының шартымен келісуді, ал опционды «сату»

деген сатушының шартымен келісуді білдіреді

Іс тәжірбиеде опциондық шартты кез-келген нарықтық активтермен және фьючерстік шартпен жасауға болады. Биржалық опциондар фьючерстік шартпен саудада жасалған ережелер мен механизмдердің негізінде биржаларда еркін сатылады және сатып алынады,

Әдетте, биржалық практикада опционның 2 түрі бар, сатып алу (колл) және сату (пут) қолданылады. Бірінші жағдайда сатып алушы биржалық активті сатып алу міндеттемесін емес, опционды иемендену құқығын алады. Ал екінші жағдайда сатып алушы сол активті сату міндеттемесін емес, опционды сату құқығын алады.

Орындау мерзімі бойынша опцион 2 типке бөлінеді. Біріншісі, американдық- ол опцион мерзімі біткенше кез-келген кезде орындалуы мүмкін опцион. Екіншісі, еуропалық - ол тек опцион мерзімі бітетін мерзімінде орындалуы қажет опцион.

Опциондық стратегияның негізгі топтарының сипаттамасы. Стратегия – бір істі жүргізу өнері. Опционның түріне, бағасына және оны орындау күніне байланысты опциондық стратегияның саны да өте көптеп саналады. Оның негізгі топтарын қарастырып өтелік.

- жай стратегия - ол біркелкі опциондық позицияны ашу, яғни колл, пут опционның жай сатып алу немесе сату;

- спрэд – ол бір опцион түріне және де сол активке бір уақытта екі қарама- қарсы позицияларды ашу. Басқаша айтқанда. Ол бір және сол активке колл немесе пут опционын бір уақытта сатып алу және сату.

- құрастырылған стратегия - ол опционнның әр түріне бір уақытта екі бірдей позиция ашу.Басқаша айтқанда, ол колл опционы мен пут опционын бір уақытта сатып алу (сату) ;

- синтетикалық стратегия-ол:

1. опционның әр түріне бір уақытта қарама-қарсы позиция ашу;

2.активке физикалық нарықта және сол активке опциондық нарықта бір уақытта позиция ашу.Бұл стратегия өзінің пәні жөнінен жай опциондық стратегияға сай келеді.

Фьючерс секілді , опциондардар бағасы (сыйақы) биржаның сауда залындағы ашық арыздар мен ұсыныстар негізінде қойылады. Егер опциондардың сыйақыларына дұрыс анализ жасаса , олардың біртектес екені анықталады. Опциондардың сыйақысы құрамында 2 түрлі құндылық түрі бар: ішкі және нақты, құн және уақытша немесе жедел ,құнды.

Ішкі құн – бұл опцион бағасының минималды деңгейі. Ол опциондардың орындалуының бағасы мен оған жататын фьючерстік контрактінің арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Ішкі құн фьючерс бағасының өзгеруімен өзгереді. « Ақша түріндегі» опцион әрқашан ішкі құнда болады.

Уақытшы құн – бұл трейдердің опцион уақытының аяқталуына қалған уақытқа төлеуге дайын құн.уақытша құн тұрақты емес, оның уақыт өте келе құны төмендейді.

Экономикалық валюталық тәуекелі.

Экономикалық валюталық тәуекелі

бұл фирмалардың әр мемлекетте Ұзақ мерзімді болады, ол фирмалық шығын жасауы бір валютамен, сол табысы басқа валютамен жасалуына байланысты, нәтижесінде кез-келген валюта бағамының өзгеруі фирмалалардық қаржы жағдайына әсер етеді.

Экономикалық валюта тәуекелінің екі тур тармағы болады:

- тура экономикалық тәуекел-болашақ операциялардан алынатын пайданың келуімен сипатталады;

- жанама экономикалық тәуекел-шетелдік өндіріскерлермен салыстырғанда баға бәсекелісінің белгілі бөлігінен айырылу.Тәуекелдің бұл түрі ұлттық валютасы әлсіз мемлекеттің фирмалары үшін өте қауіпті.

Қаржы тәуекелінің келесі түрі-пайыздық тәуекел.

Тәуекелдің бұл түрі қаржы қарқында алдын-ала болжанбаған пайыздық мөлшерлерінің өзгеруінен пайда болады(депозиттік және несиелік).Пайыздық тәуекел-инвеститцияға төленетін пайыздық төлем шығынының өзгеруіне, яғни меншік капиталғатабыс мөлшерлемесін өзгеруіне ықпал етеді.

Пайыздық тәуекелдің пайда болуының сыртқы кәсіпкерлік ортаның әсерінен қаржы қарқынының коньюктурасының өзгеруі әсер етеді.(экономиканы

мемлекеттік реттеу,бес ақша ресурстарына ұсынымның азаюы және т.б)факторлар.

Алдымен пайыздық тәуекелмен банктер және инвеститциялық компониялар кездеседі,бірақ бұл қаржы тәуекелі фирмаларға сәйкес келеді,өйткені олар аз әрекеттерін қаржыландыруға банктен несие салады,сондай-ақ уақытша бас ақша қаражаттарын активтерге салып, пайымдық түрде табыс алуға әрекет жасайды (мемлекеттік құнды қағаздар,кәсіпорындық обмегощиялары, допозиттік сертификаттар.

Қаржылық фьючерстің мәні.

Қаржылық фьючерстік келісім шарт бір мезгілде құқық пен парызы бойынша активті белгіленген мерзімде сатып алуға және сатуға қазіргі келісілген шартқа сай келешектегі шартта бекітіледі. Валюталық фьючерстер келешектегі валютаны курс бойынша айырбастау, келісілген шарттың белгіленген уақытында бекітіледі.

Бұл келісім шарттар кез келген уақытта сатып алынады және сатылады. Мысалға, 1 компания бұл контрактты сатып алды дерлік, бұған берілген құқық пен парыз бойынша валютаны сатып алу алдын ала бағамын қоя отырып және қазіргі бағамына байланысты өз көз қарасына қарай отырып бұл контрактты сата алады. Валюталық фьючерстік нарықтық функционалдануы өзінің ликвиді болып табылады, яғни орындалған мәмлілер. Қаржылық фьючерстік келісім шарт үлкен дәрежеде байқалады. Келісім шарттардың әрбір түрінің көбі нарықты леквидтеуде шығарылады. Лондондық халықаралық биржадағы (Liffe) қаржылық фьючерстер сатылатын келісім шарттар, жылына 4 ғана орындалу мерзіміне ие бола алады, яғни: наурыз, маусым, қыркүйек және желтоқсан айлары. Келісім шарт сомасы, сонымен қатар біркелкі болып келеді, мысалы, 25000 ф.ст. фунт бойынша келісім шартта шаққандағы стерлингі.

Қаржылық фьючерстердің Лондондық халықаралық биржасы (Liffe).

Liffe өзінің іс - әрекетін 1982 ж. қыркүйегінде бастады. Ол қаржылық фьючерстің ең маңызды биржасы емес, яғни сонымен қатар 10 жыл ерте бастаған Чикаго биржасы да жұмыс жасады. Европада қаржылық фьючерстер нарығында ең бірінші болып Лондондық халықаралық биржасы ашылды. Көпшіліктің айтуынша бұл қаржы орталығы сауда-саттықтың дамуына үлкен маңызды роль атқарды деп санайды.

Қаржылық фьючерстер, яғни Liffe –та сауда-саттық айналысы негізінде фунт стерлинг, неміс маркасы, швециялық франк ақшаларымен жүргізілді, және де сонымен қатар тауарларды сату мен сатылу барысында, барлық валюталар АҚШ-тың курстық доллары бойынша бағаланды.

Liffe –та тауар сатылуына операция жасау қажет, және биржа құрылымы арқылы жасалу қажет, Liffe ұйымына мыналарды жатқызуға болады, яғни банктер, есептік шоттар, ақшалар және қаржылық брокерлер.

Биржалық сауда

Әлемде алғашқы тауар биржалары ХVІ ғасырда Еуропаның сауда орталықтарында: 1531 жылы - Антверпен (Нидерландыда), 1549 жылы - Лион, Тулуза (Францияда), 1556 жылы – Лондонда (Ұлыбританияда) пайда болды. Ресейде алғашқы биржа І-Петрдің басшылығымен Санк-Петербургте 1703-1705 жылдарды құрылды. АҚШ-та (Чикагода) 1848 жылы пайда болды.

Қазіргі кезде АҚШ-та бірнеше үлкен фьючерстік биржалар бар. Олардың көбі коммерциялы емес болып табылады. Коммерциялық емес ұйымдардың басым көпшілігін олардың қатысушылары иелік етеді. АҚШ-тың ең ескі фьючерсті биржасы – 1848 жылы ұйымдастырылған,ол – Чикагалық сауда палатасы.

Биржалық сауда- биржалардың қатысуымен тауарлар мен бағалы қағаздардың сатылуы. Биржалардағы тарарларды айтып өтсек мыналар: астық, қант, кофе, какао, ауыл-шаруашылық өнімдері сатылады. Биржалардың бірнеше түрі бар:

1) тауар биржасы

2) қор биржасы

3) еңбек биржасы

4) валюта биржасы

Тауар биржасы - сапасы жағынан стандартқа толықтай сай келетін белгілі бір тауарларды сату мен сатып алу үшін ұйымдасқан нарықты қамтамасыз ететін сауда.

Мұнда сатуға келісілген тауарлар биржаға әкелінбейді. Бұл тауарлардың бар екенін олардың саны мен сапасын көрсететін құжаттар куәландырады.

Қор биржасы - таза іскерлік принципінде жұмыс істейді (Лондон,Нью-Йорк биржалары). АҚШ-та 10-нан астам қор биржасы бар , олардың ең ірісі - Нью-Йорк биржасы, Амстердам, Мадрид, Брюссель, Копенгаген, Лиссабон қор биржалары Халықаралық қор биржасы болып табылады.

Валюта биржасы- бұл валюта нарығы. Мысалы Токиода валюта операциясының 72 % -і «доллар- марка» мәмілесінің үлесіне тиеді.

Еңбек биржасы - жұмыс күшін жалдау кезінде кәсіпкер мен қызметкерлер арасындағы делдалдықты жүзеге асыратын мемлекеттік мекеме.

Америка Құрама Штаттарындағы фьючерс нарығы туралы негізгі ақпараттар туралы айталық. Бұл нарықтар алфавиттік тізім бойынша тауарлар топтамасымен көрсетілген. Әрбір топ бойынша жекелеген нарықтар берілген. Бұл жерде фьючерстік келісімшарттың техникалық мәліметтері кірістірілген; тауардың қай жерде шығарылатыны, оны кімнің қолданылатыны және оның бағасының өзгеруіне не әсер ететіңдігі туралы ақпарат; сонымен қатар ағымдағы сұраныс пен ұсыныстың ақпарат көздерінің тізімі.

Фьчерстармен сауда жүргізілетін негізгі биржаларды белгілеуде төмеңдегідей аббревиатура қолданылады:

СВОТ – Чикаго сауда палатасы/Chicago Воаrd оf Тrade

СОМЕХ – Тауар биржасы*/ NYME бөлімшесі

СМЕ – Чикаго тауар биржасы/Chicago Mercantile Exchange

IMM – Халықаралық валюта нарығы/ International Monetary Market **, СМЕ бөлімшесі

ІОМ – Индекс және опцион нарығы/Index and Option Market

КСВТ – Канзас тауар биржасы/ Kansas City Board of Trade

* Нью-Йорктегі жедел тауар биржасы. Дүние жүзіндегі ірі жедел алтын нарығы.

** 1972 ж. құрылған Халықаралық валюта нарығы. Чикаго тауар биржасының бөлімшесі. Бұл жерде валюталық фьючерстармен сауда жүргізіледі.

MGE – Миннеаполистік дәнді дақылдар (бидай) биржасы*/Minneapoils Grain Exchange

NYBT – Нью-Йорк сауда палатасы/ New York Board of Trade

NYME – Нью-Иорк тауар биржасы/ New York Mercantile Exchange

АҚШ-тың ауылшаруашылық министрлігі – өсімдік және мал шаруашылығы саласындағы тауарлар бойынша алғашқы акпарат беруші. Бұнда дәнді дақылдар, ірі қара мал, шошқа, какао, кофе, мақта және апельсин шырыны кіреді. Какао мен кофе – бұл Шетелдік ауылшаруашылық қызметі саласына жатады. Басқа тауарлар бойынша акпаратты USDA-ға кіретін Экономикалық зерттеулер саласы немесе Ұлттық ауылшаруашылық статистикасы қызметінің (NASS) сайттарынан көруге болады. http://mannlib.cornell.edu сайтынан USDA- тарихиның, яғни осы уақытқа дейінгі есептерімен, сонымен қатар нарықтың ағымдағы жағдайы және болашаққа болжаумен танысуға болады. Металл, шетелдік валюта, энергия тасымаддаушы және қаржылық фьючерс туралы туралы ақпараттар кеңінен берілмеген.

Жекелеген тауарлар бойынша есептердің негізгі ақпарат көздері өзінше мамандандырылған болып келеді. Бұл ақпараттарга аталмыш тауарға сауда жүргізілген орындардан яғни, USDA және биржаларында жарияланған материалдар және салалық ақпарат көздері, жеке аналитикалық ұйымдар мәліметтері кіреді.