Ҡайһы бер гидронимдарҙың,топонимдарҙың урындағы

Тамйан һөйләшендә аңлатылыуы.

1. Атау-Ата Мышы,Ат тау,Айғыр тауы.йәки,Ир Йәндек тауы.-Учалы,Белорет,Әбйәлил райондары биләмәһе.

2. Алатау-Ал(ҡояш)Атау-йәғни,Ҡояш түбәнендәге Ирйәндек тауы,йәки Алғы Ир йәндек тауы.-Ишембай,Белорет, Бөрйән,Стәрлетамаҡ райондары биләмәһе.

3. Юрматау(Йүрмә Тау)-йәғни,Юр,Ур(Үр)-мә Ата Мышы тауы,Ирйәндек тауы.-Белорет,Ғафури,Стәрлетамаҡ,Ишембай райондары биләмәһе.

4. Атасы(ҫы)тауы(Атау ыҫы тауы),йәғни Һаҙлыҡ яны Ата Мышы,Ир йәндек тауы.-Магнитогорск ҡалаһы биләмәһе,Силәбе өлкәһе.

5. Атауҙы(Атау Ыҙы)-йәғни Ата Мышы күле(Ир йәндек күле).

6. Атау(й)-Атай,Атам,Атаулла(изге йән)-Ата Мышы.

7. Атау-Утрау(Атолл).

8. Мауыҙҙы(Мау-аҫ),(ыҙ-күл)-йәки,тәрән күл-Әбйәлил районы биләмәһе.

9. Башҡырт(Баш Ҡыр Тауы)-иң бейек Тау Ҡыры-Уралтау һырты.

10. Башҡорт(Баш Ҡор Тауы).-Баш Ҡор йыйыны Тауы –Ямантау Уралтауының иң бейек түбәһе.йәки Баш Тауҙарҙан килгән вәкилдәр йыйы лған ,ҡор тотҡан Баш Тау.

11. Ҡырҡты тау(Ҡыр Ыҡ Тау)-Тирә-яғынан Ыҡ(һыуҙар)тар башланып аҡҡан Тау Ҡыры.-Әбйәлил районы биләмәһе.

12. .Асҡар(АсҠар,АсҠыр)-Йоҡа ҡарлы ҡыр,һырт,елгә асыҡ урын,йәғни ҡарьятмаҫ ер.- Әбйәлил,Бөрйән райондары биләмәләре.

13. Таңатар.(йылға)-йәғни көнсығышҡа ҡарай аҡҡан йылға-Әбйәлил районы биләмәһе.

14. Ҡаҙмаш(Ҡая Ыҙ Маш) йылғаһы-йәғни,Ҡая аҫтынан сыҡҡан ҡоҙоҡ һыуы,башҡаса,әйткәндә,Ҡотоҡай.Әбйәлил,Белорет,Учалы,Баҡалы, Краснокама,Караидель райондары биләмәләре.

15. Һаҡмар(Һай Ыҡ Мар)-Һай йылға үҙәне.-Әбйәлил районы биләмәһе.

16. Байыҡ(Бай Ыҡ)-Мул Һыулы.

17. Баймаҡ(Бай Мау Ыҡ)-Тәрән йылға аҡҡан уйһыулыҡ.-Баймаҡ районы биләмәһе.

18. Ал-Ҡояш(Таң-Эңер араһында йөрөүсе күк есеме)- мәжүсилектә Тәңре.

19. Ай-Ай(Һауа-Дағ,тау араһында йөрөүсе күк есеме)-мәжүсилектә Хоҙай.

20. Ур-Бейек тау,үр.Урҙың бейеге Ай-һай,түбәне-уй.

21. Ур Ал тауы(Ҡояш аҫтындағы бейек үр,йәки Ал нурҙарының Ерҙең иң бейек түбәһе Ур менән киҫешкән ере).

22. Иштәк(Иш Тағ)Иштау-иш,ҡуш,игеҙәк тауҙар.

23. Ағиҙел(Аҡ-ыҡ-ыҙ-ыл)-Ағыҙыл йылғаһы,Башҡортостандағы йылға.

24. Ҡыҙыл(Ыҡ-Ыҙ-Ыл)йылғаһы Әбйәлил районындағы кесе һәм оло Ҡыҙыл йылғалары.

25. Тағанай(Тағ-тау)(Най-Түбә)бейек тауҙар-Силәбе өлкәһендәге тауҙар

26. Тутыя-күҙ ташы(Орлец).

27. Там-БейекТау,ТекәТаш,Түбә,Ҡалҡыулыҡ.Уба-Хоҙайға,Тәңрегә табыныу,ышаныу,өмөт бағлау,инаныу урыны,шулай уҡ дошманды күҙәтеү.ҡарауыл түбәһе,шулай уҡ йорт-өй башы,манара башы,ҡыҫҡаһы тигеҙлек,түбәнлеккә ҡарата бейек урын,түбә,тауҙарҙың иң бейек башы,һ.б.

28. Дағ-Оло тау,уның бөйөгө -Дан.

29. Тағ-Тау,уның бөйөгө-Таң.

30. Һағ-Һау(Һауа)уның бөйөгө-Һан.

31. Шағ,Сағ(Сусаҡ,Сағыл тау)уның дәрәжәһе-Шан,Сан.

32. Мағ(Бәләкәй тау)-бөйөгө-Ман.

33. Бағ(Пағ)(Бағыш,Байыш яҡ тау)-уның бөйөгө-Бан(Пан).

34. Нағ(Тау,түбәһе,өҫтө)-бөйөгө-Нан.

35. Ирәмәл тауы(Ир Малы тау)-шул уҡ Ирйәндек тауы,шул уҡ Атау(Ата Мышы тауы).

36. Ҡатау.Мышы(ЙәнДек)ҡырағай хайуан, ЯНДЕК(Дағ), эргәләге Оло Тау.

37. Ҡамау(Амау)-инә Мышы(ЙәнДек)ҡыр хайуаны,шул уҡ ЯНДАҒ,йәғни эргә ,яҡ Тау.

38. Ямантау(иҫке атамаһы-Ҡаратау)-Ям-Ман-Тау ҡушылмаларынан тора.

39. Янғантау(иҫке атамаһы-Ҡарағош тау)-Ян-Ҡан(Ҡая)-Тау ҡушылмаларынан т ора.

40. Ҡағ(Ҡая,Ҡай)-таш-уның бөйөгө-Ҡан..

41. Бәндә(Бан –Даһ),йәғни Оло тау өҫтө.

42. Утрау(Ут-үлән,рағ-ер)-һыу өҫтөндәге үлән ер.

43. Лағ-ялан ер,дала.

44. Утлау-үлән үҫкән тигеҙ ялан,аҡлан.

45. Ҡараташ(Ҙур таш)тауы-Әбйәлил районындағы тау.

46. Ян(Йан)-Эргә-тирә,ян(йан)-яҡ.

47. Тамйан-Бейек.Ҙур,Оло Тау Яны.

48. Илекте Ҡыр тауы-ҡыр хайуаны Илек тауы.-Әбйәлил районы биләмәһе.

49. Яйыҡ йылғаһы-Яй Ыҡ йылғаһы.-Көнсығыш башҡортостанда аҡҡан йылға.

50. Яғ(Йағ)-сикә,бит,ян,эргә-йүн.

51. Таналыҡ(йылға)-Таң Ал Ыҡ(көнсығышҡа аҡҡан йылға).

52. Байкал(күл)-Бай Ыҡ Ал,Тәрән-мул Ҡояш һыуы.

53. Терек(йылға)-Тере Ыҡ,йәғни тереһыу.

54. Ҡыраҡа(тау)-Өҫтөнән һыуҙар ағып төшкән һырт(Ҡыр Ыҡ Тау).

55. Ирәмәл(тау)-Ир йәне,Ир әмәле Тау.

56. Ишҡыр(тау)-шул уҡ ҡуш,иш,оҡшаш тауҙар һырты,ҡыр.

57. Инҡуш(тау)-шул уҡ бер-береһенә оҡшаш ,ҡуш тауҙар.

58. Ямал(ярымутрау)төньяҡ Урал-Ям-(Соҡор ер),Ал(Ҡояш).

59. Йылға-Ый(сығанаҡ),Ыл(бәләкәй һыу),Ыҡ(һыу).

60. Дағстан-Дағ(Оло Тау)иле.

61. Дәште иле-Дәү(Оло Тау)Иш Тау(игеҙ,оҡшаш Тау)- Дағ Иш Тағ иле.

62. Пағ(бағ)-яҫы -ҙур тау,йәки Ҡара тау(Ҡарпат).

63. Ай Ур Алым(йырҙан)-Мәжүси Тамйандың Ай(Хоҙай)ға,Ал(Тәңре)гә УР тауҙан тороп өндәшеүе.

64. Алтай-АЛ(ҡояш),Тай(Тау).

65. Алматы-АЛ(ҡояш),Мау(Түбән),Тау.

66. Алпағ(бағ)-АЛ(ҡояш),Пағ(Бағ).

67. Ҡағанат-Ҡағ(Ҡая),Нағ(Түбә),Т(Тау)-Тау,Ҡая түбәһе.

68. Ҡоншаҡ-Көн Шағы(Көн уртаһы ер,төшлөк яҡ).

69. Арғаяш-Арҡа Яшы(Арҡа,Елкә яҡ ер).

70. Эльба(Ыл Бағ)-Текә тау йылғаһы.

71. Ар(Әр)-яҡ.тау,йылға аша яҡ, Арьяҡ,мәҫәлән,Үр яҡ,Түр яҡ,Бир яҡ.

72. Аратау-Ар(Арғы)яҡ,Атау(Ата Мышы)тауы.

73. Аҡ-Таҙа,саф Һыу.

74. Уҡ-Ос,

75. Тамуҡ-Там(Тау),Уҡ(Ос)-Тауҙың башы.

76. Там-кәшәнә,зыярат өҫтө,ҡорған.

77. Шүлгән-Ыш-шишмә,Ыл-йылға,Ҡан(ған)-ҡая таш.Йылға буйындағы Ҡая Таш аҫтынан сыҡҡан шишмә.

78. Ҡара-Ҙур.

79.Уралтау-йәғни,Иң бейек Ал АТАУ тауы-Иң бейек Ир Малы тауы,Иң бейек Иң бейек Ир Йәндек тауы.Иң Бейек ата Мышы(болан) тауы.Ур Дағ(Урта тау) .

80.Атауҙы-Ат Ауҙы күле,йәғни Ат күлгә ҡоланы,сумды.

81.Оло Атау-Олатай.

82.Атау-Атай.

83.Дағ Атау(Дау Атау)-Дәү Атай.

84.Оло Сағ-Оло Сай-Оласай(Өләсәй).

85.Ас Сағ-Ассай(Әсәй).-Сусаҡ Тауҙың ҡоро үҙәге..

86.Аҡ Ҡағ-Аҡ Ҡай(Ағай).-Саф Ҡая.

87.Аб Пағ(Бағ)Пай-Апай-Кесе Тау.

88.Ҡара-Ҙур,моһабәт.

89.Ҡара Атау(Ҡара Ат тау)-Ҡараттау(й)Ҡараттай-Ҡартатай.

90.Ын Най(Түбә һыуы)-Ин най-Инәй.

91.Ыҡ-һыу.

92.Ын-Инеш.

93.Ыл-Уй һыуы.

94.Ыш-Шишмә.

95.Ыҙ-Ҡозоҡ,күл

96.Бағ(баһ)Бай-Баһбай-Бабай-Иң текә Тау.

97.Дағ Иш Тағ-Дәү Иш Тау.

98.Урарт иле-Ур Ар Тау иле(Үрге бейек һәм түбәнге тауҙар иле).

99.Тағанай-(Тағ Най)-Тау Түбәһе.

100.Шағанай-(Шағ Най)- (Шағыл-Сағыл) Тау түбәһе.

101.Там-Тулы,теүәл.

102.Там-Ау,тоҙаҡ,фарс.

103.Там-Сама,аралыҡ,тапҡыр.

104.Тутыя-Химик элемент,аҡһыл күк төҫтәге йомшаҡ металл.цинк.

105.Там-аңдыу,ҡарауыллап тороу,Ур-бейек ер,һаҡланыу,Һөжүм урыны.

106.Тутыя-таш,тутыя ташы күҙгә дауа.

107.Тутыя-цинк майы.цинк шпаты.

108 Ирәмәл тауы-Ир Мал тауы(Айғыр,Ата,Ат тауы).

109.Ирәндек Тауы-Ир Йәндек тауы(Айғыр,Ата,Ат Йәндек тауы).

110.Атау-Ата Мышы,Айғыр Мышы(Ир Мал,Ир Йәндек).

111.Атау-Ир Мал,Ир Йәндек(Ҡыр хайуаны-Ата,Айғыр Мышы).

112.Ҡатау-Ҡыр хайуаны(Йәндек)-Мышы(Болан).

113.Ҡамау(Амау)-Ҡыр хайуаны(Йәндек) Инә,Орғасы Мал-Мышы(Болан).

114.Бөрйән-Бөрө Йән(Боро Ян(Йан)-Һунар,һуғыш атыу ҡоралы-Ҡоласлы Ян.

115.Ян(Йан)-Уҡ һалып ата торған ҡорамал-әҙернә.

116.Уҡ-Үткер башлы ос,Һөңгө,энә осо,бейек-текә тау башы,тау-ҡая түбәһенең осо,Йәйәнән(Яндан)- һалып осороп атыла.

117.Йәйә-шул уҡ Ян(Йан),Әҙернә.

118.Ҡырһа(Ҡыр Һағ)-Тәпәш тау һырты,ҡыр.

119.Ҡоншаҡ-Көн Шағы,йәғни Көн уртаһы.

120.Арғаяш-Арҡа Яш(Йаш),елкә өҫтө,арҡа яҡ,йәғни ҡараңғы,туң яҡ(төньяҡ).

121.Уфа-Ува,Уба.

122.Ағиҙел-Ағыҙыл(Аҡ Ыҡ Ыҙ Ыл)-Мул һыулы Аҡ(саф-таҙа)йылға.

123.Ҡариҙел-шул уҡ,тик Ҡара(Ҙур)Ыҙ Ыл-Мул һыулы Ҙур йылға.

124.Йылға-руссаһы Волга,удмуртсаһы Вылга,татарсаһы Елга бер тамырҙан.

125.Ҡорбан-Йыйын,йыйылыш,ҡор Тау башы,түбәһе.

126.Ҡорған-Зыярат өҫтөнә өйөлгән тупраҡ,Ҡарағастан буралған ағас ҡоролма,таштан өйөлгән ҡоролма,Кәшәнә.

127.Таҡтағош-атама,Ырыу-Ҡәбилә ҡошоноң ағастан эшләнгән һыны.

128.Йәннәт(Йән Нағ)-Йән өҫтө,түбәһе.Ян(Тау)-Нағ(Түбә)Тау өҫтө.

129.Ҡыраҡа тау һырты-Шул уҡ,Ҡырҡты атамаһы кеүек үк,Яҡ-яғынан шишмә һыуҙар ағып ятҡан Ҡыр(Тау һырты),йәғни Ҡыр Ыҡ(а) тау һырты.

130.Алатау- Алғы(передний)Атау(Ата Мышы,Айғыр,Ат)тауы.

131.Йүрмәтау-Шул уҡ Атау тауы(Йүрмәле,йәғни Үрмәле,Уралып ятҡан тау).

132.Тама-Ҡайһы бер һөйләштә,Сама-аралыҡ мәғәнәһендә йөрөй,Бер Тама юл,ике Тама ер барыр юл һ.б.

133.Ҡаҙаҡ-Ағас Сөй,Ҡаты муйыл,ҡарама,мышар,ағастан ослап эшләнгән Сөй,Шына.Өй эштәре,көнкүрештә ҡулланыла.

134.Туҙғалта-Туҙ Ҡалта,йәғни Туҙҙан эшләнгән моҡсай(сумка),тырыз,ҡумта.

135.Яҙ-Тауҙың көнсығыш,Ҡояш сығышы яҡ бите.

136.Тын-Тауҙың ел үтә һуҡмаған яғы,Яҡ.

137.Таң-Тауҙың көнсығыштан,Ҡояш сыҡҡан яғы,Яҡ.

138.Әштә-Тауҙың битендәге бәләкәй генә кәштәләнеп торған тигеҙ урын,Яҡ.

139.Тамйан-Тау өҫтө.түбәһе йәне,Тау йән.

140.Күбәләк-ҡаты яңғырашта,ул Ҡоба һәм Лағ(ҡ) ҡушылмаһынан тора.йәғни

Тауҙар араһындағы асыҡ,яланғас ер.

141.Суйыр таш-Үткер ҡайраҡ таш.Суйыр-Үткер.

142.Ҡорбан-Ҡор исеменән Хоҙай хаҡына килтерелгән сарыф йән.

143.Ян-эргә-яҡ,тирә-йүн,ҡыр,тараф,тауҙың яҡ-яғы.

144.Түбәтәй-Түбә һәм Тағ(тау)атамалары ҡушылмаһынан тора,

Йәғни,Тау түбәһе.

145.Тамйан-Там(Иң бейек ер) һәм Ян(ҡыр,тараф,тирә-яҡ)-тирә яҡ түбән

лектәрҙең Иң бейек тау түбәһе,ҡаяһы.

146.Боро(Бөрө)-Кәкере,бөгөлгән,боролған.

147.Ар-Тауҙың тәпәш яғы,тау аралығы,ара.

148.Арал-күл.

149.Арал-Ар(Тауҙың тәпәш яғы)Ал(Ҡояш).

149.Арал-Уралтауҙың көнъяҡ осо.

150.Ямал-Уралтауҙың төнъяҡ осо.

151.Ямал-Ям(соҡор ер)Ал(Ҡояш).

152.Истәк-Иштәк-(Остәк).Урал кешеһе.

153.Оғуҙ-Оҡ,ыҙ,-ҙур һыу.

154.Шыуал- сыуал,(Манси,хант.шор телендә Шол)

155.Ар-йылға.

156.Арҡы(Арыҡ)-бәләкәй йылға.

157.Арҡа-Һырт өҫтө.

158.Барда(Барҙа)-Бейек тау.(Бағ һәм Дағ)

159.Ар-ҡоро үҙән.(русло карстовой реки)төнъяҡ пелымдарҙа.

160.Ар-Венгр телендә йылға.

161.Ялан-дала.асыҡ ер.

162.Ыш-шишмә.

163.Увыл-уйылып аҡҡан йылға үҙәне.

164.Уй-увыл.

165.Вор-урман(манси).

166.Юша-йүшәлей йәки үшәле( уҫаҡлыҡ урманы).

167.Ҡалашты-Таш аҫты йылғаһы.

168.Мәнйәк-Ман һәм Яҡ(бит)-көнсығыш ҡояш сыҡҡан,таңатар яҡ тау.

169.Менәү-Ман һәм Най,Мәнйәк өҫтө.

170.Бағры,бағыр-тау йылғаһындағы балыҡ(форель).

171.Бағарышты-Бағры йылғаһы.

172.Лапышты-шишмә(ялпаҡ тау аҫтынан сыҡҡан һыу).

173.Ҡыр-Тау һырты,Тау теҙмәһе.(Тамъянса)

174.Ҡыр-Сит-яҡ(Ҡыпсаҡса)

175.Ҡыр-Дала(Ҡыпсаҡса)

176.Ҡырғыҙ-Ҡыр(Тау һырты)-Ыҡ(һыу)-Ыҙ(күл)-Тау янындағы күл,йәки тау

һырты яны күле.(Тамъянса)

177.Ҡырғыҙ-Мул һыулы күл яны тау һырты(Ҡыркүле)тамъянса.

178.Ҡырғыҙ-Ҡыр(дала)-Ғиҙ(күсенке кеше)-ҡаҙаҡ ҡыпсағының атамаһы.

.

61