Известие венгерских миссионеров хш-х1Үвв о татарах и Восточной

Европе/Исторический архив Т.Ш.М.Л.1940г.с.71-72.

Бына ошо ғына дәлилдәргә таянып, әйтергә була,Башҡортто,төрки доньяһы –Башҡорт,Башҡырт,Иштәк,Баскард,Паскарт-тип,Христиан донь-

яһы-Мажар,Мадьяр,Венгр-тип белгән.ә урыҫтар бөтә Волга-Урал халыҡ-

тарын Сыңғыҙхандың ейәндәре,улы Джучиҙән(Батый)тыуғанТатар,Ноғай хандары исемдәре менән бөтөн Волга-Урал халыҡтарында нарыҡлағандар,

шулар иҫәбендә ошо хакимдар бойһоноуонда булған Башҡорт халҡының көнбайыш Тамйандары ла Татарға әйләнеп киткәндәр.Әйтергә кәрәк,

Ноғайҙарҙың бөгөнгөсә һаҡланған сарпыуҙары-Нуғайбәктәрҙән башҡа,

халыҡ атамаһына тиңләнгән Ноғай тарих юлында,билдәле сәбәптәрҙән

юҡҡа сыға.Боронғо,бөгөнгөсә һаҡланған.топонимдар этимологияһы буйынса,халыҡтың мәжүсилек осорон шул дәүерҙәрҙе эсенә алған,

мәжүсилектең асылына бәйләп өйрәнелергә тейеш кеүек.Уларҙың ниндәйҙә булһа аллаһы юҡ,идолдары ла юҡ,-ти монах Юлиан.Башҡорт

йәне-тәне,ҡаны менән Уғыр,ә теле төркиләшкән,,ҡыпсаҡлашҡан булыуы мөмкинлеген инҡар итеп булмай.Урал топонимының этимологияһы буйынса фараздар:1)Беҙгә ут күрше йәшәгән: а)Манси телендә УР-(Урр-Гора),-тау,б)Хант телендә УР-(Уррала-Гора)-тау,в)Эвенк телендә УР-башҡорт тағы һымаҡ йомшаҡ формала әйтелә-(Үрә,Үрэ-Гора)-тау.(Үрэл-

горная система,гребень,горный хребет,гряда)-шул уҡ башҡортса һырт,

Ҡыр)Башҡортса ла-ҮР –йомшаҡ формаһында ла шул уҡ Тау(высота) Үр

бейегәйә барған текә Тау.һырт,Арҡа ,Әр-Ар тауҙың һарҡыу,түбән асыҡ яғы.Шулай итеп Үрал-Урал күршеләш Манси,Хант,Эвенк һәм Башҡорт телендә бер үк төшөнсәне Үр –Ур ҙы бирә(высота,высокая стоящая гора-Торатау).Башҡорт халҡының арҡа һөйәген тәшкил иткән Тамйан(ян) ҡәбиләһенең үҙенсәлекле телендә боронғо мәғәнәләр һаҡланған әле. Тамйан ҡәбиләһенең шәжәрәһендә күренеүенсә, хәҙерге географик Урал,Арал,Ямал,Ургал,Баҡал атамаларына аңлатмалар тик әлеге Урал ареалында күптәнән бергә көн күргән,бергә йәшәгән мансы,хант,эвенк

шулай уҡ әле рухиәтен онотмаған боронғо венгр(мадьяр) башҡорт

(Тамйан)телендә һаҡланған.Монах Юлиан яҙмаларында:Улар,башҡорттар

(венгрҙәр) аллаһыҙҙар,хатта табынған идолдары ла юҡ тип әйтә икән,

ул шул осорҙа башҡорттоң дини хәлен яҡшы уҡ аңлаған, йәки белгән тип уйларға кәрәк.Ә ысынында иһә был мәжүсиҙәр Ҡояшҡа(Ал), йәғни –Таң

менән Эңер араһында йөрөгән(ТаңҮрегә),ул Таң Үре(Там Ян өҫтөндәге иртәнге Ҡояш) һәм Айға-Хоҙайға; ике изгегә табынғандар,ТаңҮренең(Ал),

Хоҙайҙың(Ҡот-Дағ)(Ай) Үр-ҙә ҡауышҡан ,осрашҡан урыны, ул Там-Пик,

Купол,Вершина Горы- тип атала ла инде.Ай –Ур- Ал өсмөйөшө.Билдәле ареалда,билдәле алыҫтан күренеп торған бейек Тау янында йәшәгән мадьяр,венгр,башҡортто,Там Янындағы халыҡ тип,ә Урал Тауын урап-уратып,шунда йәшәгән башҡорттоң тәү атамаһы Тамйан тип аталалыр. Ғөмүмән,борон замандан был Урал халҡын,беренсе нәүбәттә,яҡын йәшәгән;-ҡыпсаҡтар үҙҙәренсә,Баш Ҡор Тау иле тип атағандар,уларҙан аша үтеп Уралға,каруандар йөрөткән ғәрәп сәүҙәгәрҙәре,сәйәхәтселәр Уғыр халҡын Башҡорт тип атағандар,был бер икенсенән,Башҡорт ул,Ҡыпсаҡтың үҙе.Уралға етәр алдынан бар,сәйәхәтселәрҙе лә ҡыпсаҡтар ҡаршылаған,оҙата барған.үҙҙәрен башҡорт тип атағандар.Сөнки,ҡыпсаҡ телендә аталған был тауҙар,улар йәшәгән;Месопотамия ла,Памирҙа ла,бар.Улар үҙҙәренең ил башлыҡтарын,батырҙарын да шул тауҙарҙың бейеге менән сағыштырғандар..Шулай булғас,ҡыпсаҡ халҡы Уралтауҙы ла,унда йәшәгән Уғыр халҡында башҡорт атамаһы менән йөрөткәндәр,уларға эйәреп бөтә яҡын көнсығыш,ғәрәп донъяһы ла урал тауҙарын,шунан сығып уның халҡын да башҡорт тип атаған.Ваҡыт үтә килә,Ян(Тау һәм халыҡ атамаһы) онотола,тарихта,тик инде ҡыпсаҡ телендә,төп мәғәнәһе боҙола барһа ла,бөгөнгәсә килеп еткән ер-һыу,халыҡ атамалары Уғыр,Остәк,Истәк,Иштәк,Тамйан.Бөрйан,Нарйан,

Тамйан,Ҡатау,һаҡланған,ә инде бөйөк Урал Мәжүси башҡорттоң төп Дини символы.Атрибуты,фәлсәфәһе булып сығыш яһай.

Ошо йәһәттән Тамйан-ул,мәжүси башҡороттоң Хоҙайға,ТаңҮрегә табын-

ған-Мәккәһе,мәжүси Дәүләттең үҙәге.Әгәр,беҙ Урта быуаттар тарихынан Ҡол биләүсе Дәүләт- УрАрТ тураһында уҡып беләбеҙ икән, был ил Ур

(Үр),Ар(Әр-түбән яҡ) шул уҡ үрге һәм түбәнге Тауҙары иле икәнде аңлата.Ҡыҫҡаһы;УР-АЛ,Там-Йан(Ян) Мәжүси доньяның йәме-йәне,донъя

башланғысы,изге урын.Ул Йәннәт (Ожмах)-Тамуҡ юлы,Ул Ай-Ур-Ал өсмөйөшө кешелектең Хоҙайға-Тәңрегә Ерҙең Кендеге булған Үр Тау(Там) аша өмөт иткән,инанған,табынған урыны.

Шәжәрә -Тарихнамә.

Тамйан шәжәрәһе буйынса,Хоҙай/Айҙан-

ТаңҮре/Ал-Ҡояш/тан доньяға;

-УР АЛ тыуған,

-УР АЛ-дан Баш Ҡор Тау тыуған,

-Баш Ҡор Тауҙан,Иш Тау(Иштәк)тыуа,

-Иш Тауҙан,Там Йан(Ян) тыуған,

-Тамйандан;

-Шаһбан-тау шаһы,

-Шаһман-түбә шаһы,

-Шаһран-ер шаһы-тыуған.

Был Атама-исемдәр барыһы ла мәжүсилек тә мифик нигеҙҙә барлыҡҡа килгән,әммә урындағы конкрет ер-һыу атамалары,

уларҙың мәғәнәһе менән тығыҙ бәйле барлыҡҡа килгән.

Боронғо мәжүси Тамйан,ул; -Бөйөк Ур Ал,

йәғни Ҙур Тауҙың түбәһе,Осо.Там(Ос)-Йан(Тау).

Уралда йәшәгән Уғыр-Остяк халыҡтарында;

Там-Тауҙың осо,түбәһе;-Осъях-мансиҙарҙа –тау өҫтө,

Йам-Тауҙың аҫҡы яғы.Аҫъях-ханттарса –тауҙың түбән яғы,

Йан-(Ян)Ҙур Тау-Уралтауы.унан;

-Ал(Тау)-көнсығыш-Таңға ауыр яҡ,

-Ал(Мау)көньяҡ-йылы яҡ-йылыға ауыр яҡ,

-Ал(Пау)(Бау)-көнбайыш-Төнгә ауыр яҡ,

-Ал(Йам)-төньяҡ-Туңға ауыр яҡ,

Тарафтарҙың уртаһында ятҡан бейек УР(АЛ) да йәшәгән Башҡырт,

Башҡорт,Иштәк,Остәк Бейек алыҫтарҙан ТАМ-дары-остары күренеп торған Тауҙары янында,Тауҙарҙа көн иткән,ғүмер һөргән Хоҙай менән ТаңҮре ҡолдары Башҡорттарҙың изге төйәге.Тамйан иле,төрлө региондарға бүлгеләнһә лә,бөгөнгәсә үҙенең географик ареалында һаҡланған,йәғни тарихи географик бүленеш сиктәрендә һаҡланған исем-

атамаларҙан йөҙөн билдәләргә мөмкин.

Беҙ Башҡорт Тамйандың Уралда 4-тарафҡа бүленеп йәшәүен әйткәйнек

инде,иҫкә төшөрөп үтәйек.

1.Тамйан-Таңғауыр/Тауҙың Ҡояш-АЛ-сыҡҡан-Таңатар яҡ/көнсығыш

бите.

2.Тамйан-Төнгәуыр/Тауҙың Ҡояш-АЛ-байыған яғы/көнбайыш бите.

3.Тамйан-Туңғауыр/Тауҙың Ҡояш-АЛ-ға ҡарата ҡараңғы яғы,туң яҡ,

төнъяҡ бите.

4.Тамйан-Йылауыр(Йылығауыр)/Тауҙың ҡояш-АЛ көнъяҡ,йылы яғ.бите.

Шулай итеп боронғо Тамйан ҡәбиләһе Башҡорто; бейек Уралтауҙың

дүрт тарафында йәшәй,көн итә.Шул урындағы тау атамаһы уның,халыҡ

атамаһы ла булып тора.Шулай уҡ Ҡәбиләнең ырыу,түбә аталыштары ла

ошо атамаларҙан барлыҡҡа килгән.

Уралтауҙың(Тамйан)Ян-Яҡтары;

1.Тамйан-Таңғауыр,руссаһы-Тамьян-Тангаур

2.Тамйан-Төнгәүер ,руссаһы-Тамьян-Тингаур.

3.Тамйан-Туңғауыр,руссаһы-Тамьян-Тунгаур.

4.Тамйан-Йылауыр(Йылайыр)руссаһы-Тамьян-Зилау/и/р.

Тамйандарҙың эскән һыуҙары Аҡ,Оҡ,Ыҡ,күлдәре Ыҙ,йылға Ыл,

Тауҙан төшкән һыуҙар Ай,Уй,Ый.Һарҡып ятҡан ерҙең һыуы Ыҫ,

ҡоҙоҡ һыуы Оҙ,шишмә һыуы Ыш тип атала.

Шәжәрә буйынса Тамйандарҙың ҙур Тамғаһы;- Даға/Дағ);

Төркисә лә.ғәрәпсә лә,ҡыпсаҡса ла Дағ,Дәү Тау-.ул әлбиттә

Европа менән Азия аралығында ятҡан УР АЛ тауы.

Уралтауҙың иң бейек Түбәләре; Ямантау,Народный тауҙары тип алһаҡ ,ул сағында Уралдың Тамы булып,иң бейек түбәләре- Ямантау-Народный

тауҙары тора,шул уҡ ваҡытта Уралтау армыттары бөтә тирә-йүндәге түбәнлеккә ҡарата ла Там була,сөнки был Тауҙың яҡ-яғы көнсығышҡа һәм

көнбайышҡа ла тигеҙлек.икенсе яҡтан Уралтауҙың түбәнге яғында Ыҡ һәм уның Ыб(Ып)ҡушылдыҡтары араһындағы Сусаҡ Тауҙарҙа йәшәгән халыҡ та ошо ареалға хас атама ҠыпСағ-тип аталған ахырыһы.Башта уҡ беҙ Тамйан иле Уралтауҙан 4-тарафҡа йәйелеп ята тип әйткәйнек инде.ләкин аныҡ ҡына уның сиктәрен билдәләй алманыҡ.был осраҡта беҙгә әлеге лә баяғы ер-һыу атамалары үҙҙәре үк ярҙамсы буласаҡтар.Ҡарайбыҙ,Ҡояш боронғоса –АЛ,ер шары йыһанда яралғандан алып көнсығыштан ҡалҡа,ә инде кис көнбайышта байый.Көндәр,Айҙар,Йылдар,Быуаттар буйына ла шулай дауам итә.Был аксиома.Шулай итеп тамйандың Ҡояшы.ул боронғоса-АЛ,көнсығышта Ал Тауҙан/Алтай/тыуа. Алтай, шулай уҡ шунда көн күргән,милләт,халыҡ атамаһы,край атамаһы ла,хатта АЛ ошо Тауҙан тыуа тип картала күрһәтелеп үк ҡуйылған.Тыуа-руссаһы Тыва хәҙерге Рәсәйҙә,Тыва республикаһының башҡалаһы.Йәғни,мәжүси Тамйан иленең көнсығыш сиге Алтай тауынан башлана тип әйтә алабыҙ,

әммә бының дөрөҫлөгөн иҫбат итер өсөн Тамйандың айырылғыһыҙ 3-талабын үтәү кәрәк:

1-Ал-дың булыуы,

2-Тауҙың булыуы,

3-.Ыҡтың булыуы зарур.

Ошо талапҡа берәү тура килмәгәндә лә дөрөҫ булмаясаҡ.ҺыуТамйандарҙа

Ыҡ,бәләкәйерәктәре Ыл,Ый,Ыш,ЫБ-тип,әйткәйнек,йыйылған Һыу туп-

ланмаһы Ыҙ-тип атала.Ошонан сығып ҡарайыҡ:АЛ/Ҡояш/-бар ;Тау-бар ;

Ыҡ/Һыу/-бар,һыу ул Байкал күле тип атала,йәғни Бай Ыҡ Ал.тағы ла ошоларҙы дөрөҫләп географик атама,ҡала,халыҡ исеме,республикаТыуа

(Тыуа)тора.Бынан,Алтай тауҙарынан,Бай һыулы күле булған көнсығыштан АЛ йәки хәҙергесә әйтһәк Ҡояш сыға ла инде.Шулай итеп Тамйан иленең көнсығыш сиге Алтайҙан башлана,ул сик Бөйөк Байкал күлендә һәм Тауҙан АЛ Тыуасаҡ ерҙә .Ул яҡ УР АЛтауының ҡояш сығышына,таңға ауыш бите булып-Таңға ауыр бит тип ,Таңатар яҡ тип аталасаҡ.Билдәле,

бында йәшәгән милләт-халыҡта Таңғауырҙар тип йөрөтөлөп Тамйандың көнсығыш төркөмөн тәшкил итәсәк.Инде көнсығышта Алтайҙан тыуған Ал офоҡтан радиус буйынса күтәрелеп көндөң уртаһына китә ,был осраҡта Уралдан түбән яҡ Ал Мау Тау ҡыҫҡарып Ал Маты.Шулай уҡ көньяҡтағы Тау атамаһы һәм шул исемдәге ҡала.Һыуы-Ыҫ Ыҡ күл ҡарайбыҙ:АЛ-бар,Мау бар,һарҡып,йыйлып ятҡан һыу-Ыҫ (ысыҡ)күл-бар.Тауҙың йылыға

ауыш яғы,йылыға ауыр яҡ,йәки йылауыр,ә уның транскрипцияһы-Йылайыр тип аталасаҡ.Ьыл яҡта йәшәгән милләт-халыҡта ошоға ярашлы Йылайырҙар тип йөрөтөлөп Тамандың көньяҡ төркөмөн тәшкил итәсәк.Көнбайышҡа йүнәлгән АЛ,әлбиттә,Карпат,Альп тауҙарына йүнәлә,белеүебеҙсә,географик Тауҙар-Альп-карпат тағы йылға-Эльба,халыҡ-Албан исемдәре бер үк мәғәнәгә эйә,шул уҡ Ал(Ҡояш) тауы,,халҡы тип ,тик Карпат атамаһы-Ҡара(Ҙур) һәм Пағ(Кирх-Скала)

(Тау)-Ҙур,Дәү текә Тау тип атала.Көндөң төнгә ауыр яғында йәшәгән халыҡтар үҙҙәрен төнгә ауырҙар,йәки төнгәүерҙәр тип атайҙар.Ә инде ҡояштың Уралтау өҫтөнән төнъяҡҡа,боҙло туң яҡҡа ауыш яғына китеүе-

Туңғауыр яҡ ,икенсе төрлө Ям Ал тип атала.Ям Тауҙың аҫҡы,түбән ере

Һыуыҡ –туң ер.Ул яҡ ҡараңғы яҡ һәм шулай уҡ ҙур Һыу Ыҡ яны яҡта.Ҡарайбыҙ:Ал/Ҡояш/-бар,Ыҡ/ҙур һыу/-бар,Ям/Йам/-бар.былар

төньяҡта,һыуыҡ яҡта йәшәгән Туңғауырҙар тип аталалар.Ошо ,Туңғатар,

Туңғауыр атамалары хәҙерге Башҡортостандың Учалы районындағы һаҡланған атамалар.Күренеүенсә Урал тауҙың 4-тарафынан 4-яҡҡа таралып йәшәгән Тамйандарҙың барыһыныңда тамғалары оҡшаш-булмаған;мөйөш-Ирәк,тамға-Даға.шул уҡ Дау-Дәү тау билдәһе,символы,Ырғаҡ һәм Хәтергә төшөрәйек әле,халыҡ йырында йырланғанса:Ай Ур Ал,Уралым.., ихтибар менән уйлаһаң,Ал Түбәләре ,Ал Тауҙары иле тигәнгә ишара бит.Ошо яҡтан ҡараһаң Тамйан иле ысынлапта тик Тауҙан-түбәләрҙән ғибәрәт:;

1.Ар Ал

2.Ур Ал.

3.Ям Ал.

Был ер аяғы ер башына йәйрәп ятҡан Бөйөк ил,европа менән азия араһындағы Бөйөк тауҙар,ҡаялар иле асылда үҙәге/уртаһы/Ур Ал тауҙары булған-Дәште Ҡыпсаҡ Ҡағанаты/Ҡағ-Ҡая;Най-Түбә/.тип тарихта атала.әйткәндәй Бөйөк Тауҙарҙың түбәләренән,ҡаяларынан йыйылған Баш Ҡор уҙғарыла торған Баш Тау,Баш Ҡор Тау аталып йөрөй. Ошо ерҙә йәшәгән кеше,ҡорға һайланған делегат-башҡорт,Тау атамаһы Башҡорт этнонимын бирә.Инде Дәште Ҡыпсаҡ Ҡағаны иленең теүәл аңлатмаһын ҡарайыҡ :Дәү Иш Тау- Ыҡ Ып Саҡ-(Һыу аралығы Тауҙар) иле икәнен күреп була.Дәште Иле-/Дағ Иш Тағ-Дәү Иш Тау/ Урал иле Йылға-Яйыҡ-Тубыл-Арал бассейынында булһа,Ҡыпсаҡ Ҡағанаты бөтөн Евразия

сиктәрен эсенә ала.Әлбиттә,был илдең сәйәси,дини,мәҙәни,ижтимағи үҙәге булып Дәште-Урал иле хәҙерге әҙме-күпме һаҡланған Башҡортостан торған.Был осраҡта Бөйөк Мәжүси Дәште илнең Дәүләт Гербы булып Соляр билдә тора.Ул ошо Бөйөк Тауҙан үткән Ал менән Ай йүнәлешен күрһәтеүсе билдә.Соляр/Свастика/бөтә Тауҙарғала мөһим изге билдә.Шулай итеп

мәжүси Тамйандарҙың –Дөйөм ҙур тамғаһы-ул,Соляр/Свастика/билдә,.һәм дәУралтауҙағы тау-түбә араларының,йүнәлештәрҙең,тарафтарҙыңтамғаһы;

–Даға,Ирәк(Мөйөш).Сыбыҡ,Ырғаҡ.

Боронғо уғырҙар

Тарихсыларҙың һәм этнографтарҙың раҫлауынса,боронғо уғыр халҡының

бөгөнгө көндә лә,көнъяҡта Арал диңгеҙенән алып,төнъяҡта Ямал ярым утрауынан боҙло океанғаса ерҙә имен-аман йәшәп ятҡан Остәк(Хант,

Манси),Вотәк(Вогул),Истәк(Башҡорт)-Боръян-Тамъян-Наръян,бүленгән

ярсыҡтары,Урал алды,уның яҡ-яғында,көнъяғында һәм төнъяғында

урман-тауҙарҙа беҙҙең эраның 1-6 быуаттарынан алып йәшәйҙәр.

Бөйөк тарихсы Л.Н.Гумилевтың фекеренсә,дауыллы ваҡиғалар;

халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе дәүерендә,баҫҡынсылар баҫымы аҫтында уғырҙар Уралтауҙың урман,урал аръяғына һыуға мул,һаҙлыҡлы көнбайыш Себер тарафтарына күсенәләр.Әммә,шул ваҡыттарҙағы йөҙ йыллыҡ ҡоролоҡ уғырҙарҙың күпселегенә ул ерҙәрҙе ташлап китергә мәжбүр

иткән.Уғырҙарҙың күп ҡәбиләләре илдәрен ташлап,тереһыу эҙләп

китә.Ә инде был ерҙәргә,ямғырлы йылдар килгәс,бында төрки ҡыпсаҡ

ҡәбиләләре килеп тула,уғыр ҡәбиләләренең артабанғы яҙмышы,көнъяҡ-көнбайыш даланан Уралтауға яҡынлаған ҡыпсаҡ мәҙәниәте менән тығыҙ

бәйле,аралашлы булып китә.Ҡыпсаҡ теле,Уғыр халҡында доминантҡа әүерелә,көндәлек аралашыу теленә,ауыҙ-тел ижадына үтеп инә башлай.

Хәтергә,төшөрәйек,хәҙерге Башҡортостан сиктәрендә,8-9 сы быуатта,

Мадъяр ҡәбиләләренең бөйөк Угория дәүләте барлыҡҡа килә.9-10 сы быуатта уғыр халҡының бер өлөшөн тәшкил иткән мадъяр ҡәбиләләре,

Тәбиғәт ҡырыҫлыҡтарына,оҙайлы ҡоролоҡтарҙан миктәп,түҙә алмай тыуған Уралдарын ташлап китергә мәжбүр булалар,тәүҙә ҡара диңгеҙ алды ерҙәрендә,унан һуң Дунай йылғаһы буйҙарына Паннонияға күсә,

Был ил бөгөн Венгрия тип атала.Әммә төп халыҡ,Вотяк(Вогул),Истяк