6.3. Мүнаралы жебелі крандарға жалпы мәліметтер жэне жіктелуі
Мұнаралы жебелі крандар - дегеніміз, айналмайтын жүру платформасына орналасқан биік жүктелетін мүнарасы бар, оның басына 360° бүрышқа бұралатын жебе орнатылған, жүк көтеруге арналған қүрылғыны айтады. Олардың негізгі кұрылым сұлбасы «Г» әрпіне үқсастығы, жүкті тиеп-түсіруде немесе өндіріс жзне тұрғын үй қүрылыстарын монтаждауда, соғуда, т.б. жұмыстарды орындау-да өте ыңғайлы. Мұнараның биіктігі жүктің көтеру биіктігін, ал ондағы жебенің мүмкіндік үзындығы, бір жерде түрғандағы, Rmin, және Rmax . радиустағы дөңгелек ауданды қамтамасыз етеді. Мұндағы К. . жебенің радиусы, жүктің мүнара осіне ең жақын келгендегісі,
ал Ктах жүктің — ең алыс орналасқаны, бұл жебедегі жүк арбасының жүруімен немесе жебенің топса арқылы көтерілуімен орындалады. Бүл қүбылыс жүктің кеңістІкте қозғалуын кеңейтеді, ал мүнаралы кран рельс бойымен қозғалғанда, онда жүкті көтеріп козғалту кеңістігі еселеп өседі.
Мүнаралы крандардың ең көп тараған саласы құрылыс өңірінде. Бүл салада, эсіресе тұрғын және өндіріс ғимараттарын түрғызуда колданатын крандардың жүк көтеру шамасы С? - 5... 12,5 т; кей-де 25 т-ға дейін жетеді. Өндіріс ғимаратын салуда, ауыр қүрылыс конструкциясын немесе ауыр өндіріс жабдықтарын монтаж-дау жұмыстарында, краннын жүк көтеру шамасы 50 т-ға дейін қолданылады. Қазіргі кезде шет елдерде шығарылатын мұнаралы крандардың жүк көтеру шамасы 400 т-ға дейін, ал көтеру биіктігі 100 м-ге дейін жетеді, бірақ бүл биіктікте жүк көтеру шамасы 40 т-ға дейін кемиді.
Жүктің орналасу адымын (Е.) екі тэсілмен өзгертуге болады: 1) жебенің орналасу бұрышын өзгерту арқылы (жебе мүнараға топса аркылы бекітілген, ал жүк жебенің ұшымен көтеріледі); 2) жебе бо-йымен жүк көтеру арбасы қозғалады, ал жебе түракты горизонталь түрде мұнараға орналасады.
Бірінші жағдайда кранның жүк көтеру шамасы р, жебенің эртүрлі бұрышында өзгеріп отырады. Оны жүктелу моментінің тұрақтылығымен аныктайды:
Бұл кезде жебенің адымы өзгергенде жүктің көтеру шамасы р мен көтеру биіктігі Н өзгереді. Екінші жағдайда жүк арбасының ор-наласуына байланысты - (<3) мен (Н) тұрақты болады.
Қүрылыс мүнаралы крандар стандартталған. Қолданысы бо-йынша: өндірістік-түрғын жэне өндірістік ғимараттарды жэне гидротехникалык құрылыстарды салуда; монтажды крандар-химия-лы жэне тау-кен, металлургия жабдықтарьш көтеру-тасымалдауда қолданылады. Олардьщ негізгІ параметрлері: жүккөтергіштігі (}, т; жүккөтеру моменті; көтеру биіктігі - Н, м; жебенің адымы К.ті11...К-тах, м; жүкті көтеру, бұру жылдамдықтары V , Утеі м/с жэне т.б.
Мұнаралы крандардың металқұрылымы мына бөлшектерден тұрады: жебе, айналатын платформа, теңестіргіш кері салмақ орна-
ласкан аунақ жэне айналмайтын рама. Осы қ^рылғылар негізінен прокат өнімінен жасалынады. Мұнара мен жебе тікбұрышты жэне құ_быр прокатынан, топса арқылы немесе пісіру косылыстарымен
жинакталады (6.4-сурет).
6.4-сурет. Жебелердін, түрлері:
а - түзу; э - арысты; в, е - топсалы;
г - екі жолды; д - балға тэрізді; жебенің көлденең кесіндісі: ж - кұбырлы;
з - бұрышты; и - үшбұрышты құбырлы; Й - сол сияқты, астынғы қабырғасы
күшейтілген; к - сол сияқты, белдіктері күшейтілгеп
Жебелер жұктің адымын өзгерту эдісі бойынша екі түрге топтала-дьг. көхерілетін, топсалы (6.4 а, э, е-сурет) жэне балкалы (6.4 г, д-сурет) конструкциясының түріне байланысты: торланған жэне бүтін кабыр-ғалы. Ен көп тараған жебелердін түрлері 6.4-суретге көрсетілген. Жебенің мұнараға орналасуы жэне айналу орнына байланыстьг. 1) жебе айналады, мұнара айналмайды, бул кезде айналу кұрылғысы мұнараның жоғарғы жағына орналасады жэне солға-оңға 360° бұрышқа бұрылады, ал кері айналатын жебенің екінші ұшына көтерілетін жүкті теңестіруші ретінде орналаскан; 2) жебе мұнарамен бірге айналады, бұл кезде мұнара орналаскан платформа, айналмайтьш раманьщ осімеи айналады, ал кері айналу платформаның екінші жағына кері салмақ орналасады. Жебенің көлденең кесіндісі бойынша екі түрге бөлінеді: төртбұрышты (6.4 ж, з-сурет); үшбұрышты (6.4 и,й,к- сурет).
Мұнаралар тұ-ракты жэне айны-малы биіктегі бо-лып келеді (6.5-су-рет). Айнымалы мұнара төмендегіше бөлінеді: жиналатын (6.5 й-сурет), теле-скопты (6.5 ә-сурет), астынан көтеріліп өсу (6.5 в-сурет), немесе үстІне і<ұ-растырылып өседі (6.5 г-сурет). Көбі-несе мұнаралардың көлденең кесіндісі төртбұрышты, си-ректеу дөңгелек не-месе ушбұрышты болып келеді.
М^наралар сек-циялардан турады;
бір-бірімен жалғасып кез келген биіктікті құрай алады. Мұнараның элементтері аз легірленген жоне көміртекті болаті"ардан жасалады.