4.3.1. Grupa narodowa

Bez wątpienia stworzony w okresie międzywojennym system ochrony mniejszości narodowych i związane z nim akty prawne stały się asumptem do podjęcia kolejnych działań mających na celu stworzenie norm prawnych zapobiegających czynom skierowanym przeciwko mniejszościom narodowym oraz pozwalających ukarać ich sprawców. W ustaleniu, co należy rozumieć przez termin "mniejszości narodowe", miała być pomocna definicja terminu community, przyjęta przez Stały Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej. Termin community (społeczność) oznaczał tradycyjnie "grupę osób mieszkających w danym państwie lub miejscu (locality), ukształtowaną przez rasę, język, tradycję i zjednoczoną przez tę tożsamość rasy, religii, języka, tradycji w poczuciu solidarności, mającą na celu zachowanie swoich tradycji i wyznania religijnego, zapewnienie wykształcenia i wychowania dzieci zgodnie z duchem i tradycją swojej rasy oraz udzielanie wzajemnego wsparcia swoim członkom"⁷³. William A. Schabas prezentował pogląd, zgodnie z którym R. Lemkin dążył do tego, by ochroną objęte zostały mniejszości narodowe. Pamiętać jednak trzeba, że R. Lemkin uważał za zasadne objęcie ochroną także grup religijnych i etnicznych⁷⁴. Zdaniem C. Nagengast, naruszanie praw tych właśnie grup ludzi jest "pierwszym krokiem w kierunku ludobójstwa"⁷⁵.

William A. Schabas podkreślił jednak, iż projektodawcy Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa nie skorzystali z możliwości włączenia do konwencji tak precyzyjnie zdefiniowanego przez STSM terminu jak "mniejszość". Schabas uważał, że być może wspomniani projektodawcy zdawali sobie sprawę z wiążących się z tym ograniczeń, a niedookreślony termin "grupa" daje sposobność pociągnięcia do odpowiedzialności karnej sprawców ludobójstwa skierowanego przeciwko mniejszościom, jak i licznym grupom⁷⁶.

Niesprecyzowanymi terminami są "grupa narodowa" i "naród". Posługiwano się instytucją uznania narodu⁷⁷, choć obecnie nie jest już ona stosowana. Jedną z zasad, która legła u podstaw KNZ, była zasada samostanowienia narodu, a jej przesłanki również nie zostały zdefiniowane⁷⁸.

W Leksykonie współczesnych międzynarodowych stosunków politycznych termin "naród" został określony następująco: "Naród jest grupą wspólnotową, opartą na wspólnym dla jej członków odniesieniu do pewnych wartości związanych z tradycją wspólnych losów, ze wspólnymi elementami kultury oraz dążeniami do zachowania ich odrębności. Wszystko to powoduje, iż mamy do czynienia ze wspólnotą, która jest zdolna do trwania i rozwoju poprzez umacnianie swej świadomości narodowej oraz instytucjonalizację (kształtowanie struktur wewnętrznych) własnych działań. Bywają jednak narody, których członkowie wywodzą się z różnych narodów. Przykładem jest naród amerykański. Dlatego też wspólna historia, tradycja i kultura nie zawsze są wystarczającymi kryteriami wyróżniającymi naród. Często też przynależność do danego narodu deklarują również ludzie o odmiennym pochodzeniu etnicznym. Są też narody mówiące różnymi językami (naród szwajcarski), ale i różne narody mówiące tym samym językiem (Amerykanie, Anglicy). Istotna jest więc świadomość odrębności określonego narodu, które może mieć istotne znaczenie dla przetrwania narodu mimo braku organizacji państwowej"⁷⁹. Do definicji narodu w Małym Słowniku Języka Polskiego dołączono ponadto wspólne interesy polityczne i gospodarcze łączące członków narodu⁸⁰.

Termin "grupa narodowa" od początku prac nad konwencją w sprawie ludobójstwa wzbudzał wątpliwości. Podczas prac Szóstego Komitetu Wielka Brytania uważała, że członkowie tej grupy mają swobodę opuszczenia jej, jak i powrotu do niej⁸¹. Trudno zatem uznać jej członków za należących do grupy stabilnej i stałej. Zachowanie jej członków wydaje się być tożsame z zachowaniem członków narodu.

David L. Nersessian uważał, że grupa narodowa, w znaczeniu przyjętym dla konwencji w sprawie ludobójstwa, obejmuje członków związanych z tą narodowością bądź przez urodzenie, bądź obywatelstwem⁸². Dlatego też jednostka może należeć do dwóch grup narodowych jednocześnie.

Zdaniem Specjalnego Sprawozdawcy Komisji Prawa Międzynarodowego, D. Thiama, na grupę narodową może składać się kilka grup etnicznych, zwłaszcza w Afryce, gdzie ustalano terytoria, nie biorąc pod uwagę zamieszkujących je grup etnicznych⁸³. Przykładowo Rwanda zamieszkiwana jest przez trzy plemiona: Hutu, Tutsi oraz Twa. Z kolei zgodnie z danymi na lipiec 2004 r. ludność Sierra Leone składa się z następujących grup etnicznych: 20 plemion afrykańskich stanowi 90% mieszkańców (Temne 30%, Mende 30%, inni 30%), pozostali to uchodźcy z Liberii, niewielka liczba Europejczyków, Libańczyków, Pakistańczyków i Hindusów⁸⁴ .

Jak stwierdził B. Saul, w chwili tworzenia konwencji w sprawie ludobójstwa przez grupę narodową rozumiano grupę opartą na politycznej narodowości bądź suwerenności. Z zakresu tego pojęcia wyłączono zatem grupy, których członków łączy narodowość oparta na kulturze, aspirująca dopiero do uzyskania państwowości. Istotna dla ustalenia, czy zamierzano zniszczyć grupę narodową, jest ocena, czy wschodnią część wyspy Timor należało uznać w roku 1999 za suwerenne państwo, kolonię portugalską, czy za część państwa indonezyjskiego⁸⁵. Status wyspy w okresie od grudnia 1975 r. do 2002 r. jest niejasny⁸⁶. Niemożliwym było zatem ustalenie, czy mieszkańcy Timoru Wschodniego stanowili naród. Brak orzecznictwa sądów w tej sprawie, w tym zwłaszcza brak stanowiska MTS czy Specjalnych Składów Sądzących ds. Poważnych Przestępstw, nie dawał podstaw do zaliczenia mieszkańców wyspy do grupy narodowej. Ten fakt ten nie wyklucza jednak zaliczenia mieszkańców Timoru Wschodniego do jednej z grup chronionych. Mogą oni bowiem zostać uznani przede wszystkim za członków grupy etnicznej.

Międzynarodowy Trybunał Karny dla Rwandy stwierdził zaś, iż "grupa narodowa to zespół osób, które łączą wspólne więzi prawne oparte na wspólnym obywatelstwie, połączone ze wzajemnością praw i obowiązków"⁸⁷.

Z uwagi na popełnienie ludobójstwa przez obywateli Rwandy na obywatelach swojego kraju nie ma przeszkód, by nie uznać, że w tym państwie popełniono autogenocide . Konwencyjna definicja nie daje podstaw, by wykluczyć taką możliwość. Jej treść nie wskazuje jednoznacznie, że sprawcy muszą należeć do innej grupy niż ta, wobec której powzięto zamiar zniszczenia. Dlatego też nazwa, jaką określa się taką zbrodnię - autogenocide, wydaje się być trafna w przypadku ludobójstwa w Rwandzie. Sprawca ludobójstwa wypełnia wszystkie znamiona tej zbrodni, dodając do nich jeszcze jedną okoliczność, polegającą na swojej przynależności do niszczonej przez niego grupy.

Z kolei w sprawie Krstić przychylono się do koncepcji W.A. Schabasa i uznano, iż klasyfikacja grup z konwencji w sprawie ludobójstwa "została pomyślana bardziej, by opisać pojedynczy fenomen, w przybliżeniu odpowiadający temu, co uznawano przed drugą wojną światową za "mniejszości narodowe", niż by odnieść się do do kilku odrębnych prototypów grup ludzkich"⁸⁸. Jak jednak stwierdziła L.J. van den Herik, doktryna oparta na pracach R. Lemkina nie jest adekwatna do interpretacji konwencji w sprawie ludobójstwa⁸⁹.