Техникалық объектілердің даму белгілері Техникалық объектінің сапасы және техникалық деңгейі туралы түсініктер

Техникалық объектінің сапасы – техникалық объектінің қажеттігіне сәйкес бар және болатын мұқтаждықтарды қанағаттандыруға жарамдығынан туындайтын оның қасиеттерінің жинағы. Техникалық объектінің сапасын бағалауды оның сапасына кіретін және бұл техникалық объекті белгілі жасау, пайдалану (тұтыну) және қайта кәдеге асыру жағдайларына сәйкес қарастырылатын қасиеттердің сандық сипаттамалары болатын көрсеткіштер көмегімен жүзеге асырады. Техникалық объектінің салыстырмалы сипаттамасы болып оның техникалық деңгейі табылады.

Техникалық объектінің техникалық деңгейі – бағаланатын объектінің техникалық жетілгендігін сипаттайтын көрсеткіштердің мәндерін негіздік үлгілердің сәйкес көрсеткіштерімен салыстыруға негізделген техникалық объекті сапасының салыстырмалы сипаттамасы. Негізгі үлгілердің көрсеткіштері техникалық объектілердің осы түрінің дамуы озық ғылыми – техникалық жетістіктерді көрсетеді. Техникалық объектінің техникалық деңгейін бағалау процесі бағаланатын объектінің сапасын сипаттайтын көрсеткіштердің тізімін таңдаудан, осы көрсеткіштердің мәндерін анықтау мен бұйымның техникалық деңгейін бағалауды (дәйектелімді) дәлелдеуден тұратын операциялар жинағы болады.

Техникалық объектінің техникалық деңгейін бағалау нәтижелері бойынша оны әлемдік деңгейдегі осындай үлгілермен салыстырып, үш дәйектелімнің біреуіне жатқызуға болады:

- бағаланатын техникалық объекті әлемдік деңгейден асып түседі;

- бағаланатын техникалық объекті әлемдік деңгейге сәйкес болады;

- бағаланатын объекті әлемдік деңгейге жете алмайды.

Кезкелген техникалық объекті сипаттайтын параметрлер мен көрсеткіштердің арасында ұзақ уақыт аралығында (кейде техникалық объекттің қарастырылып отырған класының барлық өмірлік тарихында) бір қалыпты өзгеру тенденциясы немесе өзінің шегіне жеткенде белгілі деңгейде ұстап тұру тенденциясы болатын әрқашан бір немесе бірнеше параметрлер мен көрсеткіштер болады. Бұл көрсеткіштерді жетілгендіктің және прогрессивтіктің өлшемі ретінде қабылдайды және де олар техникалық объектілердің жеке кластары мен біртұтас техникаға өте үлкен әсерін тигізеді. Мұндай параметрлер мен көрсеткіштер техникалық объектінің даму белгілері деп аталады. Олардың техникалық объекттің сапасын бағалағанда үлкен маңызы болады.

Жаңа бұйымдар жасағанда жақсы әлемдік жетістіктердің деңгейін асып түсуге тырысатын мамандарға даму белгілерінің шамалары өте маңызды болады. Бұл мәселелерді шешкенде даму белгілері техника мен технологиялар дамуының прогрессивті бағытын көрсететін компас рольін атқарады. Кез келген бұйымның техникалық деңгейі, әдетте, бірнеше даму белгілерімен сипатталады. Сондықтан прогрессивті даму принципіне сәйкес техникалық объекттің әрбір жаңа буынын жасаушылар бір белгіні мейлінше жақсартып, ал қалғандарын нашарлатпауға тырысады.

Техникалық объектілердің даму белгілерінің жіктелуі

Техникалық объекттердің әртүрлі кластары үшін даму белгілерінің жинағы әжептәуір бірдей болады, сондықтан техниканың біртұтас дамуы оның дамуын анықтайтын белгілердің бірыңғай жинағына бағынады. Бұл даму белгілерінің жинағы белгілердің келесі төрт тобынан тұрады:

- қызметтік белгілер. Бұлар техникалық объектінің қызметін іске асыратын маңызды көрсеткіштерді сипаттайды;

- технологиялық белгілер. Бұлар тек қана техникалық объекті жасаумен байланысты болады;

- экономикалық белгілер. Бұлар тек қана қарастырылып отырған техникалық объекті көмегімен қызметті іске асырудың экономикалық пайдалылығын анықтайды;

- антропологиялық белгелер. Бұлар техникалық объекті жасағанда туындайтын адам факторының немесе адамдарға әсер ететін жақсы және жаман факторлардың мәселелерімен байланысты болады.

Жалғыз белгі, ол қаншалықты маңызды болғанмен, жасалатын техникалық объектінің қызмет атқаруының және оны жасау процесінің тиімділігін жан жақты сипаттай алмайды. Сондақтан жұмыстық топ, яғни жаңа техникалық объекті жасау тапсырысын орындаушылар, тапсырыс берушімен бірігіп, жобаланатын объекті пен оны жасау процесінің техникалық деңгейін едәуір толық сипаттайтын даму белгілерінің құрамын қалыптастырады. Даму белгілерін таңдау процедурасын және бұл процедураның маңыздығын мойындау таңдаудың саясаты немесе стратегиясы дейді.

Жобаланатын техникалық объектінің даму белгісін таңдағанда, алдымен, мемлекеттік стандартқа ГОСТ 23851-77 «Өнеркәсіптік өнім сапасының көрсеткіштерінің номенклатурасын таңдау», сонымен қатар халықаралық стандарттарда (ISO, SAE), ұлттық шетелдік және отандық стандарттарда, берілген техникалық объекті жасайтын фирмалардың проспекттерінде келтірілген көрсеткіштерге бағдарлайды.

Даму белгілерінің жинағын тайдап алғаннан кейін техникалық объектінің қызықтыратын класы үшін әрбір белгінің баяндамасы жасалады.

Белгінің баяндамасына келесі мәліметтер кіреді:

1) Белгінің мәні;

2) Белгіні өлшеу формуласы мен тәсілі (шкаланың көрсетілуі мен өлшем бірлігі);

3) Уақыт бойынша белгі шамасының өзгеру аралығы мен сипаты;

4) Үш баллдық шкаламен белгінің жалпылық дәрежесін бағалау:

- белгі бірдей немесе жақындау қызметтерді атқаратын техникалық объектілердің қарастырылып отырған класына қатысы бар;

- белгі белгілі жалпы қасиеттерді иемденетін әртүрлі қызметтерді атқаратын техникалық объектілердің бірнеше кластарына қатысы бар;

- белгі кез келген қызметті атқаратын техникалық объектіге қатысы бар;

5) Үш баллдық шкала бойынша белгінің өткен уақыттағы және болашақтағы салыстырмалы маңызының өзгеруін бағалау:

- өзектілігі жоғарылайды;

- өзектілігі өзгермейді;

- өзектілігі төмендейді;

6) Белгіні жақсартудың негізгі әдістері мен құралдары.