2 Дәріс. Қазақстан Республикасының Конституциялық құқығының негіздері (2 сағ.)

Жоспар:

1)  Қазақстан Республикасында Конституциялық заңдардың қалыптасу кезеңдері.

2)  Конституциялық құқықтың түсінігі, жүйесі және ғылымы.

3)  Адам мен азамат жағдайының Қазақстан  Республикасындағы Конституциялық негіздері.

4)  Сайлау құқығы және сайлау жүйелері.

Дәрістің мақсаты: Қазақстан Республикасының Конституциясы барлық заң салаларының заңдық базасы болып табылады, ал оның нормалары басқалар үшін нормалық принцип болып есептелінеді. Сондықтан еліміздің Ата Заңының мәні мен оның алатын орнының, заңдылық қасиеттерінің, құрылысының, қағидаларының ерекшеліктерін айқындау.

2.1 Қазақстан Республикасында Конституциялық заңдардың қалыптасу кезеңдері

Қазақстан Республикасының Конституциясы – демократиялық, өркениетті даму жолына түскен мемлекет пен қоғамның негізгі, басты нормативтік актісі. 

Конституцияны Қазақстан халқы қабылдады. Сондықтан Конституцяда халықтың оның мәнін сипаттайтын еркі білдірілген.

Бұрынғы КСРО ғалымдары Конституцияның қолданылу мәселесі туралы жазбады десе де болады. Конституцияның қолданылуы конституциялық құқықтағы өте маңызды проблема болса да, ол мәселе жөнінде жекелеген ой түйіндері ғана кездеседі. Өркениетті, демократиялық қоғамда Конституцияға, оның қолданылуына, тиімділігіне айрықша мән беріледі. Осыған орай Конституция, оның мазмұны туралы оны қабылдағанға дейін-ақ мұқият ойластырылады. Тиісінше, Конституцияның мәселесі екі кезеңнен: 1) оның жобасын әзірлеу және 2) қолдану кезеңінен тұрады.

Бірінші кезеңде Конституцияның қағидалары және нормаларымен бірге оның қабылданғаннан кейінгі қолданылу механизмі де терең, мұхият ойластырылады. Бірінші кезекте тұжырымдама әзірленеді және Конституция нормаларының мазмұны айқындалады.

Екінші кезең – Конституцияның қолданылуы. Конституция нормалары тура және тікелей қолданылады.

Қазақстанның жаңа конституциялық заңдарының қалыптасу тарихы Қазақ КСР Конституциясына Қазақ КСР– ының «Президенттің қызмет орнын белгілеу туралы» 1990 жылдың 24 сәуірдегі заңмен өзгеріс енгізу кезеңінен бастау алады. 1990 жылғы 25 қазандағы Қазақ КСР-ының мемлекеттік егемендігі туралы Декларациясы осы кезеңнің конституциялық сипаттағы маңызды актісі болып табылады.

Декларацияда Қазақ КСР– ының  басқа республикалармен бірге КСРО–ға ерікті түрде бірігетін және олармен шарт негізінде өзара қарым – қатынас құратын егеменді мемлекет болып табылатындығы бірінші рет жарияланды.

Конституциялық заңдардың орнықтырылуының екінші кезеңі Қазақстан Республикасы 1991 жылғы 10 желтоқсанда қабылдаған «Қазақтың Кеңестік Социалистік Республикасының атауын өзгерту туралы» заңнан басталады. Заң конституциялық деп аталмағанмен, Қазақ КСР Конституциясына және мемлекеттік егемендік туралы Декларацияға өзгерістер енгізгендіктен, ол іс жүзінде осындай заң болды. Бұл заңның мәні мынада, мемлекеттік ұйымдардың идеологиялық негізгі Республика атауынан алынып тасталды.

Бұл заңның тағы бір мәні – бүкіл халықтың өзін–өзі саяси тануы: Республиканың көпұлтты халқының «өзін–өзі тану принципіне негізделген демократиялық, тәуелсіз, бейбіт сүйгіш, құқықтық мемлекет құру талпынысына орай» Қазақ КСР– ы Қазақстан Республикасы деп аталды. Мұнда ұлттың өзін–өзі тануы айтылмайды. Алайда, таңғаларлығы, бұл идея 1991жылдың 16 желтоқсанында, яғни, бар болғаны алты күннен кейін қабылданған «Мемлекеттік тәуелсіздік туралы» Заңда ескерілген жоқ. «Мемлекеттік тәуелсіздік туралы» Заңда Жоғарғы Кеңестің «Қазақстан халқының еркін білдіре, қазақ ұлтының өзін–өзі тану құқын сендіре отырып.., Қазақстан Республикасының тәуелсіздігін жариялайтыны» айтылды.

Қазақстан Республикасы конституциялық заңдары қалыптасуының үшінші кезеңі Жоғарғы Кеңестің 1993 жылғы қаңтарда жаңа Конституцияны қабылдаудан басталады.

Конституциялық заңның қалыптасуының төртінші кезеңі 1995 жылы қабылданған Конституциямен байланысты. Бұл кезең  одан әрі жалғасуда.