10.3 Азаматтық іс жүргізу құқығының түсінігі, міндеттері мен сатылары

Қазақстан Республикасының азаматтық іс жүргізу заңдары соттардың заңдармен өз құзыретіне жатқызылған талап қою және өзге істерді қарау мен шешу барысында сот төрелігін атқаруы кезінде туындайтын қоғамдық қатынастарды реттейді.

Азаматтық сот ісін жүргізудің міндеттері: азаматтық сот ісін жүргізудің міндеттері азаматтардың, мемлекеттің және ұйымдардың бұзылған немесе даулы құқықтарын, бостандықтарын және заңмен қорғалатын мүдделерін қорғау, заңдылық пен құқық тәртібін нығайту, құқық бұзушылықтың алдын алу болып табылады. Азаматтық істер бойынша сот төрелігін азаматтық іс жүргізу заңдарында белгіленген ережелер бойынша тек қана сот жүзеге асырады. Азаматтық сот ісін жүргізу тараптардың айтысуы мен тең құқықтылығы негізінде жүзеге асырылады.

Соттың бірінші сатысындағы азаматтық істерді соттың атынан әрекет ететін судья жеке-дара қарайды. Iстердi апелляциялық сотта немесе қадағалау сатысындағы соттарда қарауды соттың алқалы құрамы жүзеге асырады. Іс алқалы түрде қаралған кезде соттың құрамына саны тақ (кем дегенде үш) судья кіруге тиіс, олардың біреуі төрағалық етуші болып табылады.

Азаматтық процесс жеке сатылардан тұратын үдемелі қозғалыс болып табылады. Процесс мынадай сатыларға бөлінеді:

-     сотта азаматтық істің қозғалуы;

-     істі сотта қарауға әзірлеу;

-     істі бірінші сатыдағы сотта мәні бойынша қарау;

-     істі апелляциялық тәртіппен қарау;

-     заңды күшіне енген сот шешімдерін, ұйғарымдарын, қаулыларын қадағалау тәртібімен қайта қарау;

-     заңды күшіне енген шешімдерді, ұйғарымдарды, қаулыларды жаңадан ашылған мән – жайлар бойынша қайта қарау;

-     атқару ісін жүргізу.

10.4 Қылмыстық іс жүргізу құқығының мәні, кезеңдері мен ерекшеліктері

Қылмыстық іс жүргізу құқығы дегеніміз соттың, прокуратура, алдан-ала тергеу және анықтау органдарының қылмыстық іс бойынша қозғауды, тергеуді, қарау және шешу қызметтерін реттейтін құқықтық нормалардың жүйесі болып табылады.

Қылмыстық іс жүргізу бірнеше кезеңдерге бөлінеді. Қылмыстық іс жүргізу сатылары -  алдына қойған мақсаты, мерзімі, арнайы субъектер жүргізетін, шығаратын процессуалдық шешімі бар,  бір-бірінен дербес, бірақ, өзара байланысты қылмыстық іс жүргізудің бөлімдері болып табылады.

Қылмыстық іс жүргізу сатыларына- қылмыстық істі қозғау, алдын-ала тергеу, басты сот талқылауын тағайындау, басты сот талқылауы, үкімді орындау, апелляциялық өндіріс.

Қылмыстық іс қозғау сатысы қылмыстық процестің бірінші сатысы болып табылады. Осы сатыда іс өндірісінің ары қарай жүргізілуі, қылмыстық өндірістің пайда болу мәселесі шешіледі. Іс қозғау сатысында тергеуші, анықтаушы,  прокурор қылмыстық процестің алдына қойылған жалпы және арнайы мақсаттарға жету үшін  бірнеше тергеу әрекеттерді жүзеге асырады.

Алдын- ала тергеу сатысы – қылмыстың мән-жайлары, келтірілген зиянның сипаты мен мөлшері, қылмыстық-құқықтық саралау туралы тергеу әрекеттер арқылы дәлелдемелер   жиналып тергеу версиясы қалыптасатын сотқа дейінгі қылмыстық процестің ауқымды бөлімі болып табылады. Алдын-ала тергеу қылмыстық іс қозғалғаннан кейін басталатын саты. Алдын- ала тергеу екі нысанада жүргізіледі: 1) анықтау , 2) алдын ала тергеу.

Алдын-ала тергеу сатысы  келесі нысанда аяқталуы мүмкін:

-  қылмыстық істі қысқарту;

-  айыптау қорытынды;

-  медициналық мәжбүрлеу шараларын қолдану үшін  істі сотқа жіберу.

Саты айыптау қорытындысымен аяқталғанда прокурор  іс материалдарымен танысып, жеткілікті  деп санағанда, іс  сотқа жіберіледі.

Басты сот талқылауын тағайындау сатысы екі нысанада жүргізілуі мүмкін:

-     судьяның жеке өзі шешуі;

-     алғашқы тыңдау өткізу жолымен шешу.

Судья алдын-ала тергеу барысында жиналған  материалдармен танысып, заң талаптарын сақталуын тексереді.Егер іс бойынша талаптар сақталып және жеткілікті дәлелдемелер жиналса, судья басты сот талқылауын тағайындау туралы қаулы шығарады. Заңда көрсетілген басқа  жағдайларды қарастыру қажет болса, судья тараптардың қатысуымен алғашқы тыңдау өткізіп , кажетті шешім қабылдайды.

Басты сот талқылауы- қылмыстық іс жүргізудің негізгі орталық сатысы болып есептеледі. Осы кезеңде сот қылмыстық процестің  қағидаларын басшылыққа ала отырып, айыпталушының кінәлі немесе кінәсіздігін айқындайды. Тек осы сатыда қылмыстық іс бойынша сот төрелігі жүзеге асырылады.

Апелляциялық өндіріс сатысы – заңды күшіне енбеген бірінші сатының соттары шығарған үкімдер мен қаулыларының дұрыстылығын, заңдылығын, дәлелділігін тексеретін екінші инстанциядағы сот жүзеге асыратын қылмыстық процестің кезеңі болып табылады.

Үкімді орындау- апелляциялық тәртіппен шағымдану немесе наразылық келтіру мерзімі өткен соң немесе апелляциялық сотының қаулысы шыққан соң жүзеге асырылатын саты. Үкімді орындауын бастау  осы үкімді шығарған сотқа жүктеледі. Үкім заңды күшіне енген соң судья үкімді орындау туралы нұсқау жазып, оны үкімнің көшірмесімен бірге тиісті мемлекеттік органға жібереді. Осы нұсқауға сәйкес мекеме тапсырманы орындап, сотқа ол туралы хабарлайды. Сот үкімнің орындалуы туралы біліп отыруы міндетті.

Сонымен қатар қылмыстық процессуалдық заң – қадағалау өндірісі, жаңадан ашылған мән-жайлар бойынша өндіріс ерекше сатылар деп есептеледі. Осы сатылардың ерекшелігі тек ерекше жағдайларда пайда болуы және арнайы нысанада жүргізуіне байланысты болып табылады.

Қадағалау сатысы – заңды күшіне енген соттың үкімене (қаулысына) шағым беруіне немесе өкілетті прокурордың  наразылық келтіруіне байланысты пайда болатын облыстық соттың қадағалау алқасы, ҚР Жоғарғы Сотының қылмыстық істер алқасы, қадағалау алқасы және Жоғарғы Соттың жалпы отырысы жүзеге асыратын кезең болып табылады.

Жаңадан ашылған мән-жайлар бойынша өндіріс- заңды күшіне енген соттың үкімдері мен қаулыларын қайта қараудың бір түрі болып табылатын кезең. Тек бұрын белгісіз болған мән-жайлар өндірісті бастауға негіз бола алады. Бұл саты іс жүргізуді  қозғау прокурордың өкілеттілігіне жатады.

Пысықтау сауалдары

1.  Конституциялық іс жүргізу дегеніміз не?

2.  Әкімшілік іс жүргізуге қатысушыларды атаңыз.

3.  Азаматтық сот ісін жүргізудің қандай міндеттері бар?

4.  Қылмыстық іс жүргізу қандай кезеңдерге бөлінеді?

Әдебиеттер тізімі

1.  Сапаргалиев Г.С. Конституционное право Республики Казахстан: Академический курс. Изд. 3-е, с доп. – Алматы: Жеті Жарғы, 2007. – 544 с.

2.  Қазақстан Республикасының Конституциясы 30 тамыз 1995 ж. (2 ақпан 2011 өзгертулер мен толықтырулар).

3.  Абдуллина З.К. Қазақстан Республикасының азаматтық iс жүргiзу құқығы. – Алматы, 2013.

4.  Практикум по уголовно-процессуальному праву РК. Под общей ред. А.Новикова, О.Новикова, А.Рустамова. – А., 2006.

Мазмұны

Алғы сөз	3
1 дәріс. Мемлекет, құқық және мемлекетік құқықтық құбылыстар туралы негізгі ұғымдар	4
2 дәріс. Қазақстан Республикасының конституциялық құқығының негіздері	9
3 дәріс. Қазақстан Республикасы әкімішілік құқығының негіздері	14
4 дәріс. Қазақстан Республикасының азаматтық құқығының негіздері	19
5 дәріс. Қазақстан Республикасының отбасы құқығының негіздері	25
6 дәріс. Қазақстан Республикасының қаржы құқығы	29
7 дәріс. Қазақстан Республикасының еңбек құқығы және әлеуметтік қамтамасыз ету құқығы	33
8 дәріс. Экологиялық және жер құқығы негіздері	38
9 дәріс. Қазақстан Республикасы қылмыстық құқық негіздері	42
10 дәріс. Қазақстан Республикасының іс жүргізу құқығы	49

2014 ж. жиынтық жоспары, реті 380

Рабиға Көлекбаевна Танирбергенова

ҚҰҚЫҚ НЕГІЗДЕРІ Барлық мамандықтар студенттері үшін дәрістер жинағы

Редактор  Қ.С. Телғожаева Стандарттау бойынша маман  Н.Қ. Молдабекова

Басуға  _________ қол қойылды Таралымы  300 дана. Көлемі 3,5 оқу.  - басп. ә. Пішіні 60х84 1/16 № 1 типографилық қағаз Тапсырыс____. Бағасы 1750 тг.

«Алматы энергетика және байланыс университеті» коммерциялық емес акционерлік қоғамының көшірмелі-көбейткіш бюросы 050013, Алматы, Байтұрсынұлы көшесі, 126