4.Тіршіліктің глобальдылық туралы заңына сипаттама беріңіз.

Жердің барлық экожүйелері планетаның бетін алып жатқан бір үлкен экожүйенің құрамдас бөлігі болып табылады. Бұл әлемдік экожүйені биосфера деп атайды. Биосфера туралы ілімді орыс геохимигі В.И. Вернадский жасады. В.И. Вернадскийдің айтуы бойынша, биосфера – жалпы планеталық қабықша, тіршілігі бар және оның әсеріне ұшырап отырған Жер бөлігі. Биосфера құрлықтың, теңіздің және мұхиттың барлық ауданын алып жатыр, және тірі организмдер қызметімен жасалынған жыныстары бар Жер бөлігі кіреді.

Принциптері

• 1. Тірі организмдердін көбею және таралу қабілеттігінің нәтижесінде Жердің барлық бөлігінде тіршілік кең таралған. Органикалық дүние жұқа планеталық биомассаның қабаты биосфераны түзеді.

• 2. Биосфера атмосферамен, гидросферамен, литосферамен өте тығыз байланыста болып, планетадағы заттар мен энергияның алмасуын қамтамасыз етеді.

• 3. Жердегі заттардың биологиялық айналымы өсімдіктердің, жануарлардың және микроорганизмдердің әсері арқылы жүреді. Олардың глобальдық рөлі олардың қоршаған ортамен байланыстылығымен анықталады.

• 4. Жасыл өсімдіктер Жер атмосферасын молекулалық оттегімен қамтамасыз етеді.

• 5. Жануарлардың биосфералық ролі олардың биогеоценоздағы қоректік тізбекте аралық және жоғарғы мүшелері ретінде қатысуымен байланысты. Олар биосферада заттар мен энергияның алмасуын қамтамасыз етеді.

• 6. Микроорганизмдер органикалық заттардың минералдану процесіне, тау жыныстарының түзілуіне, топырақтың түзілуіне қатысады, басқа организмдерге патогендік әсер етеді.

Глобальдық масштабта тіршіліктің пайда болуын зерттеу, организм топтарының рөлін анықтау, заттар айналымы көптеген зерттеулерді қажет етті. Осы зерттеулер нәтижесінде биоценоз және экожүйе туралы түсініктер қалыптасты. Жердің геологиялық тарихын анықтайтын биосфераның концепциясы жасалды. Бұл концепция – тіршіліктің глобальдық заңы.

5. Органикалық мақсатқа дайындық немесе Аристотель заңы. Мысал келтіріңіз Мақсатқа лайықтылық барлық түрлерге тән. Ол тірі формалардың сыртқы орта жағдайына бейімделуіне, жеке дамудың табиғи бағыттылық ерекшеліктеріне, биологиялық түрдің мінез-құлқына байланысты биологиялық объектінің құрылымы мен белгілерінің сәйкес келуімен түсіндіріледі. Тірі организмдердің қоршаған ортаға сәйкес келуі, яғни организм мен ортаның гармониясы – “органикалық мақсатқа лайықтылық” – туралы сұрақтар философтар мен биологтарды қызықтырды. Аристотель “негізгі себеп” принципімен “организмдегі мүше не үшін пайда болды” деген сұраққа жауап бергісі келді. Ол барлық тіршілік иесі бағынатын табиғатты қарастырды. Бұл тірі табиғаттың пайда болуына арналған телеологиялық ықпал болып табылады. Телеология теологиямен ( грек. Teos – құдай) тығыз қарым-қатынаста болып өзінің позициясын биологияда ұзақ уақыт ұстады. Теологияның мәні – орнатылған мақсатқа лайықтылықты мойындау. Цитологияда өсімдіктер мен жануарлардың клеткаларының бөлінуі органикалық мақсатқа лайықтылықтың айқын мысалы. Органикалық мақсатқа лайықтылықтың кең ауқымды мысалдарын тірі клеткалардың көбеюге және таралуға қабілеттілігі көрсетеді. Мысалы, бактерияның спора түзуі жағымсыз жағдайларға төзімділігі жоғары. Сонымен қатар гүлді өсімдіктер жәндіктер арқылы тозаңданады. Ал, кейбір өсімдіктердің ұрығы мен тұқымы жануарлар арқылы таралады. Жыныстық интинкт пен қамқор жасаушы инстинкт әр түрлі жануарлардың ұйымдасуында түрлі белгілерге ие. Уылдырық пен жұмыртқаның құрылымы жануардың сәйкес ортадағы дамуына байланысты. Сонымен қатар сүтқоректілерде толық қоретенуді сүт бездері қамтамасыз етсе ал бал аралар бейімделудің белгілі тобын инстинкт арқылы көрсетеді. Осы жерде құстар мен жыртқыштар тобының мінез-құлқында айтып кеткен дұрыс. Бейімділік ерекшеліктер қатарына суда тіршілік ететін өсімдіктер мен жануарлардың құрлыққа шығуына да байланысты. Дәнді дақылдардың, бауырымен жорғалаушылардың, сүтқоректілердің судан тыс ортада көбею қабілеті морфофизиологиялық өзгерістермен байланысты. Өсімдіктер мүшелерінің – гүлдің, ұрықтың, тұқымның дамуы, жануарларда – жоғары сатыдағы омыртқалыларға тән ұрық қабықшысының пайда болуын, тері жамылғысының жаңа типтерін, жылықанды құстардың және сүтқоректілердің пайда болуымен түсіндіруге болады. Мұның барлығын органикалық мақсатқа лайықтылықтың белгілері ретінде қабылдауға болады.