9. Хиназолинді алкалойдтар.
Хиназолин туындылары алкалойдтардың кішкентай тобын құрайды. Олар мәңгі жасыл улы бұта Dichroa febrifuga Lour - дихроа противолихорадочный өсімдігінде бар екендігі анықталған. Ол өсімдік Оңтүстік-Шығыс Азияда тауда кездеседі.- Қытайда ол өсімдікті температураны түсіру үшін қолданады. Қазақстанда кездесетін өсімдіктердің ішінде ол алкалойдтар Peganum harmala L. деген өсімдікте болады.
Perganum harmala L. - адыраспан (гармале обыкновенная). Адыраспан - Peganaceae тұқымдасынан.
Көпжылдық, көпсабақты шөптесін өсімдік өзіне тән ерекше иісі бар, өсімдіктің биіктігі - 40-50 (70) см. Тамыры көпбасты, күшті дамыған, топыраққа тереңірек енеді. Сабақтары бұтақтанған, иірленген, жалаңаш, қалың жапырақтанған. Жапырақтары - сағақсыз, кезек орналасқан, ұзындығы - 4-5 см, гүлдері көп, 1-3-тен сабақтарының, бұтақтарының ұшында орналасқан. Тостағаншасы түбіне дейін 5 тостағанша жапырақшаға бөлінген. Күлтесі 5 сары күлте жапырақшадан тұрады. Аталығы - 12-15. Жемісі - құрғақ, 3 ұялы қорапша, кесе-көлденеңі 1 см-ге дейін. Қорапшада 100-ге дейін майда қара-қоңыр үш қырлы тұқымдары болады.
Орта Азия Республикаларында, Оңтүстік Қазақстанда, Кавказда көп кездеседі. Жартылай шөлдерде, сазды және құмайт топырақтарда, тегіс жерлерде өседі, кейде тауға да көтеріледі. Арам шөп ретінде үйлердің жандарында, жайылымдарда кездеседі.
Химиялық құрамы.
Адыраспан шөбінде 1,5-3% шамасында алкалойдтар, оның ішінде 60%-ы пеганин (вазицин) және вазицинон болады. Тамыры және тұқымдары да алкалойдтарға бай (2-6%),
оларда, негізінен, гармин алкалойдтары - гаргмин және гармалин.
Дәрілік шикізаты.
Шөбін ерте көктемде бутондану кезінде жинайды. Жинау сүректеніп кеткен төменгі жағынан емес, тамырларына зиян тигізбей жинайды. Кейбір ірі өсімдіктерде сабақтарының саны 100-ге дейін болуы мүмкін. Кептіру көлеңкеде жүргізіледі. Иісі және дәмі тексерілмейді (өсімдік улы).
Пайдаланылуы.
Адыраспан шөбінен гидрохлорид түрінде алкалойд пеганин алынады (Peganum hydrochloridum). Ол таблеткалар немесе инъекциялық ерітінді түрінде миопатия, миостения және іш қатқанда, ішектің атониясына қарсы антихолинэстераз дәрі есебінде қолданылады.
Адыраспанның тұқымдарындағы алкалойдтар эпидемиялық энцефалитке, қалтырауық салмен (паралич) ауырғанда қолданылады.
10. Пурин алкалойдтары.
Пурин негіздері өсімдіктер әлемінде кеңінен таралған. Құрылысы жағынан оған зәр қышқылы өте жақын. Пурин дегеніміз - пиримидин және амидазоль сақиналарының конденсацияланған жүйесі. Пуриннің өзі табиғатта әлі табылмаған. Пуринге өте жақын зат, оның оттекті туындысы - ксантин. Ксантин дегеніміз - 2,6-диоксипурин. Кофеин, теобромин және теофиллин сияқты алкалойдтар пуриннің метилді туындылары. Пуринді алкалойдтар Тһеа sinensis L (чай китайский - қытай шәйі), Coffea arabica L (кофейные деревья - кофе ағашы), сияқты өсімдіктерде болады. Бұл аталған өсімдіктердің ешқайсысы Қазақстанда өсірілмейді. Дегенмен, біздің ең көп қолданатынымыз шәй болғандықтан, сол шәй өсімдігіне толығырақ тоқталып өтейік.
Тһеа sinensis L - Тһеасеае тұқымдасынан. Өндірістік плантацияларда шәй бұтасына 1 м-ден биік өсуге мүмкіншілік бермейді, оларды жүйелі түрде кесіп отырады, олар формасы жарты шар сияқты болып қалады. Тұрақты кесіп отырудың нәтижесінде олардың бұталары өте мол, жапырақтары да өте көп болады. Шәйдің жапырақтары көн-тері сияқты, эллипс тәрізді, шеттері тісшелі. Гүлдері дұрыс, ақ, хош иісті, 1-3-тен жапырақ қолтықтарында орналасқан. Жемісі - 3 ұялы қорапша, 3 ірі шар тәрізді тұқымдарымен.
Шәйді өндіру.
Шәй жапырақтарын жинау сәуір айында басталып, қазан айында аяқталады. Қолмен немесе арнайы шәй жинайтын машина көмегімен жас өркендерін алғашқы 2-3 жапырақтарымен жинап алады. 4-ші жапырақ қойнау бүршігімен бұлақта қалады, сол бүршіктерден жаңа өркен өсіп шығады.
Жұмыстың келесі стадиясы - жапырақтарды бұрау (скручивание). Ол арнайы машиналар көмегімен жүргізіледі. Бұрау кезінде жапырақтардың клеткалары езіліп, ауа жапырақтар шырынына еркін жете алады. Сонымен қатар тотықтырғыш ферменттер (пероксидаза және полифенолоксидаза) клетканың құрамындағы заттармен тығыз байланыста бола алады. Шәйдің жапырақтарын бұрау 3-4 рет жүргізіледі. Әр жолы 45 минуттан. Әрбір бұраудан кейін іріктеу жұмыстары жүргізіледі.
Жұмыстың келесі этапы ол - бұралған жапырақтарды ферментациялау. Ферментация жұмысы 3-5 сағат бойы арнайы жайда, бөлме температурасында ылғалды ауа (98%) жағдайында жүргізіледі. Тотықтырғыш ферменттердің әсерінен Галла қышқылдарынан суда еритін қоңыр-қызыл пигменттер, ал катехиндер тотыққанда мыс-қызыл пигменттер түзіледі. Шәйдің дәмі, негізінен, сол тотыққан және тотықпаған илік заттардың арақатынасына байланысты болады. Тотықпаған заттар көп болса, онда шәй ауыз қуыратын және ащылау болады.
Полифенолоксидазаның әсерімен катехиндер мен илік заттардан басқа да фракциялары хинонға дейін тотығады, ал хинондардың өзі белсенді тотықтырғыш сияқты әсер етеді, соның нәтижесінде шәйде хош иісті заттар пайда болады. Мысалы, амин қышқылдарын (лейцин, фенилаланин және т.б.) тотықтыру нәтижесінде раушанның иісіндей иісі бар альдегидтер пайда болады.
Шәйдің көк жапырақтарында болатын спирт гексенол және альдегид гексаналь басқа заттарға ауысады, ал ол заттар иісі апельсин немесе лимон сияқты болады.
Шәйді өндірудің келесі кезеңі - кептіру. Ферментация жүріп жатқанда биохимиялық процестерді уақтысында тоқтатып, шәйдің қажетті сапасын сақтаудың маңызы өте зор. Кептіру арнайы кептіргіштерде ыстық ауаның жолында жүргізіледі. Кептірілген шәй массасы біркелкі болмайды. Сондықтан шәй өндірудің соңғы кезеңі ол - оларды әртүрлі фракцияларға іріктеу. Жоғарғы сорттарға ең нәзік фракциялар (өркеннің жоғарғы бөліктері) алынады. Бұл жұмыстар айналып тұратын барабандарда жүргізіледі. Түсіп қалғандарынан және ұнтақтарынан нығыздау арқылы қара тақта шәйлар алынады. Көк шәйді дайындағанда ферменттерді қыздыру арқылы белсенділігін төмендетеді. Сондықтан келешекте шәйді өндіруде барлық фенолды қосылыстар бұзылмаған табиғи күйінде қалады.
Химиялық құрамы.
Шәй бұтасының жапырақтарында 1,5-3,5% кофеин теофилин іздері, 20-24% илік заттар («шәй танині»), флавонойдтар, эфир майларының іздері және С, В1, В2 витаминдер, никотин және пантоген қышқылдары болады.
Пайдаланылуы.
Қайнаған, бөктірілген қою шәйдің жүрек қызметін және тыныс алуды жақсартатын қасиеті бар. Шәйдің адам уланғанда ең алғашқы және жан-жақты пайдалы әсер ететін шипалық қасиеті мол. Шәй бұталарын кескенде қалған өркендері, ірі жапырақтары кофеин алу үшін шикізат ретінде пайдаланылады. Кофеин, синтетикалық жолмен алынады. Кофеин орталық жүйке жүйесіне және жүрек бұлшық еттеріне қоздырушы әсер етеді.
Шәй бұтасының отаны - Оңтүстік-Батыс Қытайдың және Бирманың, Вьетнамның шекаралас райондары. Шәй сусынының отаны - Қытайдағы Юньнань провинциясы, ол жерде шәй өте ерте заманнан белгілі. IV ғасырдың ортасында қытайлықтар шәй бұтасын дақылдар қатарына енгізді. Шәйдің сорттары өте көп, олардың жергілікті аттары да көп. Оның барлығы «Ча» деген буыннан басталады. «Ча» деген «Жас жапырақ» деген мағына береді.
«Чай» деген орыс сөзі моңғолдың «Уай» деген сөзінен шыққан. Шәйді өз еліне португалдықтар 1517 жылы, ал голландықтар 1610 жылы, ағылшындар 1664 жылы алып келді. Қазіргі кезде шәйді ең көп өндіретін елдер - Үндістан, Шри-Ланка, Пәкістан, Вьетнам, Иран және Түркия. Ресейде шәй 1638 жылдан бері белгілі. XIX ғасырдың соңында Ресейде арнайы экспедициялар ұйымдастырылды (проф. В.А.Тихомиров және профессор А.Н. Краснов). Экспедиция мүшелері Қытайда Жапонияда, Үндістанда. Цейлонда болып, көптеген тұқымдар, көшеттер алып келді. Ол тұқымдар және көшеттер 1898 жылы Чаквада отырғызылды. К.С. Попов деген орыс азаматы Батумиде алғашқы шәй фабрикасын салды. Қазіргі кезде Грузиядан басқа шәй плантациялары Краснодар аймағында, Әзірбайжанда бар. Махарадзе деген қалада шәй және субтропикалық дақылдар ғылыми-зерттеу институты бар.