Мақта шаруашылығындағы еңбек гигиенасы

Ауылшаруашылығы дақылдарының ішінде ең көп қиындықпен еңбекті қажет ететін дақылдың бірі –мақта. Мақта субтропикалық климаты бар аудандарда, Қазақстанның оңтүстік аудандарында ғана өседі.

Мақта өсіру технологиясы көптеген әртүрлі шараларымен атқарылады. Шын мәнінде, мақта шаруашылығымен жыл бойы айналысады - ақпаннан желтоқсан айларына дейін. Топырақты баптап дайындау, жоспарланған мақталық картада көрсетілгендей грейдер, арнаулы мақта шаруашылығының машина көмегімен жер жырту жұмысы жүргізіледі. Наурыз – сәуір айларында себу, тұқымды дәрілеу тракторларымен тұқымды улайтын (дәрілейтін) арнаулы ілмелі тұқым сепкіш машиналарымен орындалады.

Себу алдында, мақтаны жегенелейді, шырпыйды, мамыр – маусым айларында 5-6 рет қатар аралықтарын қопсытады, атыз жасайды, ол суғару және тыңайтқыштарды ендіру үшін істелінеді. Вегетациялық кезеңдерде суғарылады, егін жиналу аяқталуға 2-3 апта қалғанша жүргізіледі. Көп көлемді мақталық болса, химиялық өңдеуді ұшақтармен орындайды.

Мақта өсіруде кең көлемде орындалатын жұмыстардың бірі, зиянкестермен, аурулармен, арамшөптермен күресуде пестицидтер қолданылады, кейбір декациялық (жапырақты жою), десикациялық (қабықтарын сыпыру) жұмыстары егінді жинау жұмыстарына дейін жүргізіледі. Мақта шаруашылығында бүгінгі күнгі қолданылатын пестицидтер-метильмекаптофос, бутифоз, фосфомит, гексохлоран және т.б.. мақта шаруашылығындағы пестицидтердің гигиеналық ерекшелігі бір мезгілде пайдаланатын әртүрлі құрамды препараттар кең көлемді алқапты, ауа температурасы жоғары және күн сәулесі қарқынды түскен кезде де қолданылады. Осындай жағдайда мақташылар үшін жоғары интоксикациялық қауіп төндіреді, сондықтан ұқыптылық талап етіледі, санитарлық норма мен ережелерді ұстап орындауда жұмысшылардың егін алқапына препараттарды қолданып болған соңғы мезгілінде кірістіруге болады.

Жоғары өнімді жинай алатын мақта шаруашылығы машиналарын шығару – ол, мақтаны жинайтын уақыт мезгілін қысқартуда үлкен маңызы бар. Қолмен мақтаны жинау ұзақ мерзіміді қажет етеді, күн шығып батқанға дейінгі уақытты алады. Мақта жинаушылар мәжбүрлі жағдайда әр кейіпте жұмыс атқарады: тұрып, жоғары, төмен еңкейіп, кейде жүресінен отырып істейді. Қатар аралықта мақта жинауды екі қолымен тереді, мақтаны қолмен жұлу қораптан шығарып арнаулы алжапқышты қалтаға салады. 8-10 кг мақта жиналған соң, үлкен қапшықтарға немесе алып жүруші арбаға салады.

Мақта жиналып болған соң да, қолмен немесе машиналар қолданылса да, ашылып үлгермеген қауашықтағы мақтаны жинайды. Қолмен жинау кезінде қауашық ұшындағы тікен өте өткір ұшталған, ол міндетті түрде микрожарақат тудырады. Мақта жиналып болған алаңдарда мақтаны тамырымен сабақтарын жұлу арнаулы машиналармен орындалады және күздік жырту қараша – желтоқсан айларында жүргізіледі.

Негізгі кәсіби мамандар механизаторлар, ал қалған жұмысшыларда кәсіби мамандар, олар мақта күтіміне қатынасатын суару және мақтаны жинаушылар.

Осыған байланысты мақта шаруашылығындағы түрлі жұмыстар ашық аспан астында, оның барлық жағдайы ж е р г і л і к т і к л и м а т ж а ғ д а й- ы м е н анықталады. Негізгі мақта өсіруші аймақ Қазақстанның оңтүстігі-құрғақ, континентальды. Оған тән сипат-ауа райы құрғақ, ыстық, жазы ұзақ. Егер егінге дайындық кезінде температураның жылылығының ауытқуы қалыпты және ылғалды салыстырмалықта себу, күтім жұмыстары кезінде 40-45⁰С-ға дейін жетеді.

Ауылшаруашылығы машина кабиналарында күн түсуінің өзі температураның тағыда 8-10 ⁰С-ға дейін көтереді, жұмыс орнындағы ылғалдылық 40-60%-ға ауытқиды.

Механизаторлардың өтініші, көбінде дене қызуына шағымданады (бас аурады, әлсіздік, шаршау). Шынында дене қызуы 37,5-37,8 ⁰С, пульстары жиілейді, денедегі су-тұз балансы бұзылады. Пестицидтерден интоксикалық қауіп туады, сөйтіп, күн өту, температураның көтерілуі асқындырады.

Топырақты дайындау, культивация, жинау және бірінші жиын терім, жинау және мақтаны алғашқы өңдеу, сабақтарын жұлу жұмысының барлағанда да ш а ң д а н у болады. Жұмыс аймағындағы шаңдану, мақтаны машинамен жинау кезіндегі, ондаған тіпті жүздеген м³ шаң шығады. Алғашқы шыққан мақта теретін машиналар (СХМ-48М, СХС-1,2, ХВС-1,2) модельдерімен жұмыс істеу кезінде, конструкциялық шешім қабылдағанда, машиналардың жаңа маркаларында шаңдануды төмендету мәселесі қойылады. Шаңның химиялық құрамында әртүрлі компонетті, минералды-органикалық қоспалар жұмыстың атқару деңгейлеріне байланысты болады.

Кешенді қолайсыз факторлар өндірістік ортада еңбек жағдайының санитарлық-гигиеналық күйіне мақта жинауда механикаландыруға байланысты, өзіндік салмағы бар шу, оның қарқында деңгейінде кейбір кездерде, жұмыста 100-102 дБА-ға жетеді.

Мақта жинаушы агрегаттардан шығатын шу көздері желдеткіш аспирациялы қондырғының ауалы жолдары, ол механик жүргізушінің екі жағында болатын қозғалтқыштар болып саналады.

Жоғарғы өнімді мақтадан алынатын, шығатын өнім суармалы жерге егілген мақта. Әртүрлі тәсілдермен суару, әртүрлі шаруашылықта механикалық суғарылуына байланысты, жаңбырлатып суғару; аздаған көлемде болсада атыз аралық суғару қолмен істелінеді. Мақталық жұмыстар жыл бойы жасалынады. Суғарушы мақташылар ауа райының сирек қолайсыздығына ұшырайды. Күзгі – қысқы төменгі температура, жоғарғы ылғалдылықпен жермен қосылып ашық ауалы ортада адам организмінің суынуына себепші болады. Суғарушылар, әсіресе, олардың суық уақытта артық ылғалды ортада болуы. Су темпернатурасы күзгі – қысқы айлардағы ауытқуы -4, -7 ⁰ С, көктем кезінде -7,-10 ⁰ С, жазда 11-19 ⁰ С болғанда.

Жазғы айларда ауа температурасының ауытқуы 26-28 ⁰ С, ал кешке 25-28 ⁰ С , күн қызбағанда, ылғалы аздау, ауа қозғалысы баяу болғанда.

Теріс әсер, суғарушыларда арнаулы еңбек жағдайы мақта шаруашылығын механикаландыру мен байланысты денсаулықтарына әсері болады: суық тиіп ауруы деңгейінің көтерілуі, аяқ қолдарындағы нейро-сосудтық бұзылыс, бұлшықет нервтері, тірек қимыл аппараттарының аурушаңдығы.

Мақта шаруашылығындағы дала жұмыстарының, суғарушылар жұмыстарының механикаландыру сауықтыру шараларындағы тиімділік. Маңыздысы6 арнаулы киімдермен жабдықталуы, әр мезгілге арналып жасалады. Суық мезгілде жылы киімдер, су өтпейтін, желден қорғанатын киімдер. Жазда ыстық температурадан, күн өтуден сақтайтын, көлеңке түсіретін, маңдайлы киімдер, мақталы іш киім, ақ түсті киімдер, ылғалдан сақтайтын іш, аяқ киімдер болуы қажет.