§3. Бұршақты өсімдіктер тұқымының морфологиясы мен анатомиясы

Бұршақтылар екі бөлікті өсімдіктердің ауқымды класына жатады. Бұршақты өсімдіктер тұқымында, дәнді дақылдарға тән, қосалқы қоректену талшығы (эндосперма) жоқ. Екі бөлікті өсімдіктердің тұқымдарында, олардың өсуіне қажетті қосалқы қоректі заттар, ұрықтың дән жарнағында жиналған.

Бұршақты дақылдар үшін үрме бұршақ (фасоль) тұқымының құрылымы типті болып табылады. Үрме бұршақ тұқымы, оның ішкі бөлігін шіруден және өзге зақымданудан қорғайтын, тығыз тұқым қабықшасымен (қыртыспен) көмкерілген.

Тұқым, жемістің (ірі бұршақтың) қабырғаларына бекітілген жері, қарыншақ деп аталады. Қарыншаққа жақын кіші саңылау – дән енгіш (micropiie) орналасқан, ол арқылы бөрту кезінде су тұқымға енеді. Егер бөрткен тұқымды бармақпен басса, микроалаңнан су тамшылары шығады.

Тұқым қабықшасының (қыртысының) астында тұқым ұрығы орналасқан. Ол, қысқартылған ұрықтық сабаққа бекітілген, екі етті тұқым жарнағынан (алғашқы жапырақтардан) тұрады. Сабақтың қысқа ішкі тұқым-жарнақты буыны бар, оның астында ұрық тамыры орналасқан. Ұрық сабағының жоғарғы бөлігі бүршікке айналады, одан өсімдік өркендер дамиды.

§4. Майлы өсімдіктер тұқымының морфологиясы мен анатомиясы

Майлы өсімдіктер әр түрлі тұқымдастарға жатады. Олар тұқымының құрылымы дәнді және бұршақты дақылдар тұқымының құрылымынан күрт өзгеше. Жеке майлы дақылдар тұқымының құрылымында да айырмашылықтар бар.

Бір майлы дақылдардың тұқымы миуалы, басқалары – тұқымды қабықшалармен көмкерілген. Тұқымды қабықшаның астында эндосперм орналасқан, ол ұрықты жауып тұрады. Ұрық екі дән жарнағынан тұрады. Дән жарнағының арасында, олардың бір шетінде, ұрықтанған осьтік органдар – геммула деп аталатын, сабақ пен тамыр жатады.

Күнбағыс, мақта, соя тұқымдарының ұрығы қатты дамыған және тұқымның негізгі көлемін алып жатады; эндосперм жасушалардың бір қатарынан тұрады. Үпілмәлік тұқымының негізгі массасын эндосперм құрайды; дән жарнақтары тұқымның ішіне орналасқан, жіңішке жапырақша түрінде болады. Зығыр тұқымында ұрықтық талшық көлемі бойынша - эндосперма массасынан біраз асып түседі.

Часть I

ПРЕДМЕТ, МЕТОДЫ И ИСТОРИЯ ЗЕРНОВЕДЕНИЯ С ОСНОВАМИ РАСТЕНИЕВОДСТВА

§1. Объекты, задачи и методы зерноведения с основами растениеводства

Зерноведение, или наука о зерне, изучает продукцию зернового производства.

Зерноведение смыкается с растениеводством—сельскохозяйственной наукой, в задачу которой входит разработка теоретических основ и прак­тических приемов, обеспечивающих получение высоких урожаев культурных растений и хорошее качество сельскохозяйственных продуктов.

Качество зерна и его технологические особенности зависят от условий произрастания в поле. Растениеводство позволяет зерноведению раскрыть закономерности и условия формирования зерна в поле (почвенные, климатические, агротехнические и др.), обусловливающие его морфологию, анатомию, химический состав, биохимическую, химико-коллоидную, физико-механическую, мукомольную, хлебопекарную, макаронную и другую качественную и технологическую характеристику.

Содержание зерноведения с основами растениеводства как научной дисциплины охватывает:

1) морфологическую и анатомическую характеристику зерна по культурам, родам, видам и сортам хлебных растений;

2) химический состав зерна и факторы, определяющие его изменчивость;

3) биологические особенности отдельных зерновых культур;

4) физиологические и биохимические процессы, происходящие в зерне;

5) влияние условий выращивания на качество и технологическую оценку зерна;

6) показатели и методы оценки качества и технологических особенностей зерна;

7) существующую географию размещения зерновых культур;

8) состояние и перспективы развития зернового производства.

Методы, которыми пользуется зерноведение, распадаются на две группы.

Во-первых, оно использует методы, применяемые в смежных отраслях науки и в тех научных дисциплинах, на которые оно опирается (растениеводство, физика, биохимия и др.).

Во-вторых, зерноведение разрабатывает свои методы, диктуемые его целенаправленностью и специфичностью содержания.

Зерно как объект хранения и переработки отличается двумя осо­бенностями. Оно является массовым продуктом. Вместе с тем это продукт, состав, качественные и технологические свойства которого изменяются в широких пределах под влиянием многих факторов. Отсюда вытекает необходимость массовых наблюдений с широким применением методов математической статистики для обработки результатов.

При изучении зерна необходимо выделять два основных направления.

Во-первых, надо изучать зерновую массу как предмет хранения и переработки, ее разнообразные свойства.

Во-вторых, следует учитывать, что зерновая масса — это сложный комплекс, состоящий из огромного числа неодинаковых по своей характеристике зерен основной культуры, а также разнообразных инородных включений.

ОСНОВНЫЕ СВЕДЕНИЯ ИЗ ЖИЗНИ ХЛЕБНЫХ РАСТЕНИЙ

Все растения земного шара делятся на дикорастущие и культурные. К культурным относятся растения, возделываемые человеком; они предназначены для удовлетворения его потребностей. Дикорастущие расте­ния отличаются признаками и свойствами, обеспечивающими их приспо­собленность и лучшую выживаемость в условиях произрастания. Культурные растения и дикая растительность связаны единством про­исхождения.

Новые признаки и свойства у возделываемых растений развивалась постепенно в течение длительного времени, под влиянием изменения си­стем земледелия и приемов культуры, т. е. среды для растений. Сначала отбором, а затем при помощи селекции человек создал существующее разнообразие видов, форм и сортов культурных растений.