Қазіргі геоморфологиялық процестер және оларды картаға түсіру

Жалпы геоморфологиялық карта әдетте ежелгі геоморфологиялық процестер арқылы қалыптасқан бедер пішіндерін қағаз бетіне бейнелейді. Ал, қазіргі геоморфологиялық процестер жоғарьща айтылғандай қазіргі кезде тікелей көзбен шолып байқалатын процестер. Оларды картаға түсіру алдында ең алдымен бір жүйеге келтіріп жіктеу қажет.Әр түрлі ұстанымдарға негізделген қазіргі физикалық-географиялық процестердің топтастырылуын көптеген зерттеушілер ұсынған еді. Н.И.Николаев барлық экзогендік физикалық-географиялық процестерді белдемдікті (зональный) және бейбелдемдік (азональный) немесе интразоналдық процестерге бөлген. Белдемдік процестер - географиялық ендікке сәйкес өзгеріп отыратын табиғи процестер, ал бейбелдемдік немесе интразоналдық процестер деп белгілі бір зонаға тэн емес кездесетін процестерді атайды. Белдемдік процестерге - үгілу, топырақ түзу, мәңгілік тоң, эолдық процестер және ағын сулардың әрекеті, ал бейбелдемдік (интразионалдық) процестерге - ауырлық күштерінің (гравитация), жер беті тұйық сулары мен жер асты суларының әрекеті және адам әрекеті жатады.Т.В.Звонкова физикалық-географиялық процестердің жіктеуін олардың қозғалмалы, динамикалық даму ұстанымдарына негіздеген. Сонымен бірге осы процестердің әр түрлі құрылыстарға жасаған әсерлерін және олардан қорғау шараларының сипаттамасын ұсынған.Инженерлік геологияда эндогендік және экзогендік процестермен қатар эндолитогендік процестер де есепке алынады. Ол тау жыныстарының, адам-ның тікелей қатысуымен өзгеретін ішкі физикалық, химиялық қасиеттерімен қатар, молекулярлық энергияның өзгеруіне байланысты. Осы топтастырылу-дың ішінде іс жүзінде ең көп таралғаны геоморфологиялық процестердің генетикалық жіктелуі. Бұл жіктелудің ерекшеліктерінің бірі - геоморфология-лық процестердің пайда болу себептерін, яғни генезисін тікелей көрсетеді және осы зиянды процестерге қарсы күрес жүргізу үшін тура бағаларын беріп, тиісті шаралар қолдануға мүмкіншілік туғызады .

Қазіргі геоморфологиялық процестердің генетикалық жіктелуі

Эндогендік процестер:

Үгілу (элювий және топырақ түзілу)

Делювийлік (алаңдық шаю және үйілу)

Гравитациялық (опырылу, жылжу, солифлюкция)

Флювийлік (тұрақты және уақытша ағын суларының эрозиялық және аккумуляциялық әрекеттері);

Жер асты сулары мен атмосфералық жауын-шашынның әрекетіне байла-нысты (карст, батпақтану, саздану, суффозиялық, шымтезек жиналуы)

Теңіздер мен көлдердің жағалық процестері (абразия және аккумуляция).

Эолдық процестер (дефляция, корразия, аккумуляция)

Криогендік (аяздық үгілу, топырақтың бөртіп үлғаюы және шөгуі).

Гляциалдық (мұздықтың экзарация мен лимногляциалдық аккумуляциялық әрекеті)

Флювиогляциалдық (мұздық суларының эрозиялық және аккумуляциялық әрекеті).

Әдебиеттер тізімі:

Негізгі әдебиеттер :

1.Құсайынов С.А.Жалпы геоморфология.Алматы,2006.

2.Симонов Ю.Г.Геоморфология.Питер,2005

3.Құсайынов С.А.,Аубекеров Б.Ж.Төрттік геология.2003.

4.Леонтьев О.К.,РычаговГ.Н.Общая геоморфология.М.:Высшая школа,1998.

5.Сейітов Н.С. Жұмыр жердің тынысы.Алматы:Қазақстан баспасы,1991.

6.Үлкен географиялық атлас

7. Лютуау С.В. Основы геоморфологии.Изд-во МТУ,ч1971 ж

8.Қазақша – орысша, орысша-қазақша терминологиялық сөздік. Геология, геодезия және география. Алматы: Қазақ университеті.2005

9.Ақпанбетова К.М.,Веселова Л.К.Жалпы геоморфологияның

терминологиялық түсіндірме сөздігі.Алматы;РБК, 1994.

Қосымша әдебиеттер:

10. Афоничев Н.А. Основные этапы развития Джунгаро – Балхашской

геосинклинальной системы. «Советская геология» №2,3. 1967

11. Азбель К.А. Стратиграфия верхнего палеозоя южной Джунгарии.

Изд. АН КазССР.1971

12. Боровский В.М. Почвы в кн. Казахстан. Изд. «Наука». 1969

13. Веселова Л.К. Морфоструктура гор юго – восточного Казахстана. В

кн. География пустынных и горных районов Казахстана. АН КазССР.

Алма – Ата. 1970

14. Геология СССР том 40. Южный Казахстан кн.1,2. Изд. «Недра».1972

15. Диденко – Кислицина Л.К. Геоморфология, стратиграфия кайназоя и

новейшая тектоника северо – восточной части Джунгарского Алатау.

В кн. Материалы по геологии и полезным ископаемым Южного

Казахстана. Вып. 2. Алма- Ата. «Наука».1965

16. Диденко – Кислицина Л.К. Кайназой. Геология и металлогения

Джунгарского Алатау. Алма – Ата. «Наука».1966

17. Майрин С.Е. Основные черты геологического развития

Джунгарского Алатау. В кн. Материалы по геологии и полезным

ископаемым южного Казахстана. Вып.2. Алма- Ата.1964

18. Пузырева А.А. Климатический очерк Южно – Казахстанской

области. В кн. Вопросы географии Казахстана. 1960

19. Трифонова Т.М. Климатические условия районов озера Балхаш и

Прибалхашья. Алма – Ата. 1959

20. Сеитов Н., Абдуллин А. Геолгия терминдерінің сөздігі.

Алматы 1996.

26. Сауранбаев Н.Т., Мусабаев Ғ.Ғ. Орысша – қазақша сөздік. 1,2 том.

Алматы.1981