11 Класс Қазақстан тарихы ұбт

Тақырыбы: Ерте орта ғасырдағы Қазақстан VI-XIII басы

3 сағат

Мақсаты:

- Ерте орта ғасырдағы құрылған мемлекеттердің дамуын, әлеуметтік, экономикалық жағдайын және ыдырауын түсіндіру.

- Оқушылардың өзігінен мәтінмен жұмыс істеу дағдыларын қалыптастыру.

- Адамгершілікке тәрбиелеу.

Сабақтың түрі: дәстүрлі

Құрал – жабдықтар: карта, атлос, оқулық, анықтама.

Сабақтың барысы:

І. Ұйымдастыр

ІІ. Үй тапсырмасын тексеру: Тест түрінде

ІІІ. Жаңа тақырыпты оқып-үйрену жоспары:

1. Ерте орта ғасырдағы мемлекеттер.

2. 5-8 ғасырдың басындағы қағанаттардың шаруашылығы мен мәдениеті

3. Қазақстан жеріндегі Ұлы Жібек Жолы.

IV. Жаңа тақырыпты бекітуге арналған тапсырмалар мен сұрақтар:

1. Түрік қағандары империяны дамытуда көрші елдердегі қандай жағдайларды шебер пайдалана білген?

2. Түрік мемлекеттерінің құрылуына көрші тайпаларымен күресінің әсері болғанын дәлелдеңдер.

3. Мемлекеттің басқару жүйесіне сипаттама беріңдер.

4. Мемлекеттердің жерін, орталығын картадан көрсетіңдер.

5. 7 класс оқулықтың 19-20 б.1-8 сұрақтарға жауап беріңдер.

6. 7 класс оқулықтың 25 бетінің 1-6 сұрақтарға жауап беріңдер.

7. Оқулықтың 80 бетінің 1-7 сұрақтарға жауап беріңдер

8. Оұулықтың 51 бетіндегі 1-10 сұрақтарға жауап беріңдер.

V. Бекітуге берілген тапсырмаларды тексеру, талдау, қорытынды шығару.

VI. Оқушыларды бағалау.

VII. Үйге: Пара. 1- 15 7 класс

ЕРТЕ ОРТА ҒАСЫРЛЫҚ МЕМ-Р(VI-XIIIғ.ғ)

Арабтардың «дін үшін соғыс» ұранымен көрші елдерді жаулап ала бастауы. 633 жыл

Арабтардың Орта Азияның бірқатар аймақтары мен Қазақстанның оңтүстігіне басып кірген уақыты. 737-748 жылдар.

Арабтар ашық майданға түсуден, соғысудан сескенген Түргеш қағаны. Сұлу.

Бумын ел басқарған кезең. Түрік кезеңі

Батыс Түрік қағанатының жазғы ордасы. Мыңбұлақ.

Батыстағы елдерді жаулап алуды ойлаған Батыс Түрік қағаны. Тон Қаған.

Батыс Түрік қағанатының билеушісі Тон қаған: Орта Азиядағы басқару жүйесін қайта құрды.

Батыс Түрік қағанатындағы қаған руынан шыққан ақсүйектерге берілген лауазымдар. Ябғу, шад, елтебер.

Батыс Түрік қағанатында сот істерін атқарды. Бұрықтар мен тархандар.

Батыс Түрік қағанатындағы «тат» сөзінің мағынасы. Құл.

Батыс Түрік қағанатындағы «қара бұдундар»: Қарапайым халық.

Бумын қаған осы оқиғадан кейін ел-хан атағын алып Түрік қағаны болады. Жужан қағанын жеңгеннен кейін.

Батыс Түрік қағанатының астанасы. Суяб.

В.Рубрук шөлдеп келе жатқанда қыпшақтар сиыр сүтінен жасалған қышқыл сусын бергенін, оны олар: «Айран» деп атаған

Дешті Қыпшақ үшін «сауда аймағы» болған қала. Сығанақ.

«Дешті уәләяты Берке ханға бағынған кезде дінсіздердің көп бөлігін ол ислам дініне кіргізді» деп жазды: Өтеміс қажы «Шыңғыснама».

Дешті Қыпшақ үшін «сауда аймағы» болған қала. Сығанақ.

Қытай жазба деректеріндегі б.з.б. ІІ-І ғасырларда Қытай өкіметімен қарым-қатынаста болған ел. Үйсін мемлекеті.

Қытай жылнамалары бойынша «түрік» сөзі: «теле» сөзінен шыққан.

Қытай деректерінің қарақытайлардың атауы. Қидан

Қытай елінен батыс елдеріне жібек таси басталған уақыт. Б.з.б. І ғасырдың ортасы

Қытайдың әдемі фарфордан жасалған ыдыстар табылған қала. Талғар

Қытай императоры У-Дидің 138 жылы Батыс елдеріне қарай аттандырған елшілігі: 13 жылдан кейін оралған.

Қытай императорының атынан жібектен жасалған әшекейлі киімдер жіберілді: Иран шахына

Қазақстанда ірге тепкен алғашқы феодалдық мемлекет. Түрік қағанаты.

Қарлұқ қағанаты өмір сүрді: 756-940 жылдар

Қарлұқтар еліндегі қалалардың саны: 25 қала.

Қарлұқтар елінде 25 қала мен қоныс болғаны жайында айтылады: «Худуд әл-алам»

«Қарлұқтар тұрған аймақ... халық неғұрлым жиі қоныстанған және ең бай жерлер» деп айтылады: «Худуд әл-алам».

Қарахан мемлекеті өмір сүрді: 942-1212 жылдар

Қарахан мемлекетінің негізін салушы: Сатұқ Боғра хан.

Қарахан мемлекеті біржолата құлады: 1212 жылы

Қарахан дәуірінің сәулет ескерткіштері: Айша-бибі, Бабаджа-қатын кесенелері

Қарахан мемлекетінің кезінде даңқы шыққан ақын. Ахмет Иүгнеки.

Қарахан мелекетінің кезінде салынған сәулет өнерінің ескерткіштері. Айша-бибі, Бабаджа қатын кесенелері.

Қарахан мемлекетінің билеушісі Мұса Боғра исламды мемлекеттік дін етіп жариялады. 960 жыл

Қарақытай мемлекетінде билікке келген әйел адамға қойылатын талап. Хан тұқымы болу

Қарақытай мемлекеті құрылған өңір. Жетісу

Қарақытайлардың Ходжент жанында Қарахан әскеріне ойсырата соққы берген жыл. 1137 жыл

Қимақтардың ішіндегі ең атақты тайпа. Қыпшақтар

Қимақтардың екінші астанасы Карантия қаласы орналасқан жер. Алакөл көлінің жағасы.

Қимақ қағанатының әлсіреп, құлауына себеп. Қыпшақ тайпалары көсемдерінің билік үшін таласы.

Керейіт мемлекетінің астанасы орналасқан жер. Битөбе.

Керейіт мемлекетінің шарықтау шегі: Маркус, Құршақұз ханның кезі.

Керей, наймандардағы малдың басты түрі. Жылқы мен қой

Керей ханы Торының ордасында тәрбиеленді: Монғол ханы Шыңғыс.

«Қыпшақтар даласы» (Дешті Қыпшақ) аталған кең байтақ өлкенің алып жатқан территориясы. Алтайдан Еділге дейінгі аралық.

Қыпшақ хандығының сол қанатының орталығы. Сығанақ.

Қыпшақ тіліндегі «яланкуг»: Құл деген мағынаны білдіреді

Қыпшақ тайпалар одағы мен үйсін тайпалар одағының бірігуі нәтижесінде құрылды. Қазақ халқы.

Қыпшақтар мен қияттардың қызылбастар мен қалмақтарға қарсы соғысын суреттейтін жыр. «Қобыланды жыры».

Қыпшақтар арасынан шыққан Кутбтың шығармасы. «Хұсрау мен Шырын».

Көне қыпшақ тілінде жазылған шығарма: «Кодекс куманикус».

Көне түрік жазуының пайда болған уақыты. Б.з.д. І мыңжылдық

Көне түрік тіліндегі жәдігерлердің саны. 200.

Көне түрік альфавитіндегі әріптер саны. 35.

Кутейба ибн Муслимнің Шашты басып алған жылы. 714 жыл.

Наймандардың негізгі мекендеген жерлері: Монғолияның орта және батыс аудандары.

Найман мемлекетінің астанасы: Балықты қаласы

Найман мемлекетінің астанасы Балықты қаласы орналасты: Орхон өзенінің бойында

Оғыз мемлекетінің өмір сүрген уақыты. ІХ ғасырдың соңы – ХІ ғасырдың басы.

Оғыз мемлекетінде жабғудың кеңесшілері. Күл-еркіндер

Оғыздардың құрамындағы тайпалар саны. 24.

Оғыздардың құрамында 24 тайпаның бар екені жайында дерек қалдырған. Махмуд Қашғари.

Оғыздарда жабғудың мұрагерлері. Инал.

Оғыздарда иналдың тәрбиешісі: Атабе

Оғыздардағы әскербасы. Сюбашы

Оғыз мемлекетінің астанасы. Янгикент.

Оғыз мемлекетінің қайтадан күшейген кезі. Шахмәліктің кезі.

Оғыздар мен қимақтар туралы «Ондағы шеберлер темірден ғажайып әдемі бұйымдар жасайды» деп айтты. Әл-Идриси

«Оғызнаманы» XVII ғасырда толық жазып қалдырған: Әбілғазы хан.

Орта ғасырдағы «көпестер қаласы»: Тараз.

Орта ғасырлардағы ірі діни құрылыстар. Мешіт.

Оңтүстік Қазақстан мен Жетісудың Х ғасырдағы қалаларында мешіттердің көптеп салына бастағаны жайында жазды. Әл-Макдиси

Орта ғасырдағы егіншіліктің дамуын байқауға болады. Қалалардың Сырдария, Шу, Талас өзендерінің бойында орналасуы.

Орта ғасырда қалалардың топтаса орналасқан жері: Оңтүстік Қазақстан

Отырар қаласының 8 ғасырдың басындағы атауы. Тарбанд.

Отырар-Қаратау мәдениеті. Сырдария өзенінің орта ағысы

Парсы тарихшысы Гардизидің айтуынша Қимақ елінің құрамындағы ең атақты тайпа. Қыпшақтар

Поэзиядағы сопылық ілімнің насихатшысы: Қожа Ахмет Йассауи

Соғдылардың Түркістан мен Жетісуға қоныс аударуы саудаға байланысты екенін айтты. В.В.Бартольд.

Сауда жолына байланысты 568 жылы дипломатиялық келісім жасасқан елдер. Түрік қағанаты, Византия мемлекеті.

Сырдарияның орта бойындағы оғыздар мен қыпшақтардың арасындағы өзара байланыс басталады. Х ғасырдан.

Түрік тайпалары сөздерінің жиынтығы болып табылаты еңбек. «Түрік тілдерінің сөздігі» («Диуани луғат ат-түрк»)

Түрік қағанаты халқының айналысқан шаруашылығы. Көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығы.

«Түрік» этнонимі қытай жылнамаларында кездесе бастаған жыл. 542 жыл.

Түрік қағанатының Батыс және Шығыс Түрік қағанаты болып бөлінген уақыты. 603 жыл.

Түрік тілдес тайпалардың тілі, тарихы, этнографиясы, ауыз әдебиеті жайлы көптеген мағлұмат беретін еңбек. «Түрік тілдерінің сөздігі» («Диуани луғат ат-түрк»)

Түріктерде Ұмай ана: От басына шапағатын тигізеді деп табынған

Түрік жазба әдеби ескерткіштерінің ішіндегі ең көрнектісі. «Күлтегін», «Тоныкөк».

Түріктер қажетті киімдердің барлығын: Өздері тікті.

Түргеш қағанатының өмір сүрген уақыты. 704-756 жылдар

Түргеш қағанатының негізін салды: Үшлік қаған.

Түргеш қағанатының Кіші ордасы. Күнгіт.

Түргеш қағанатының Кіші ордасы Күнгіт орналасты: Іле бойында

Түргеш қағанаты бөлінді: 20 әкімшілік аймаққа.

Түргеш қағанаты құлады: 756 жылы

Түргеш қағанатын құлатып билікті қолдарына алды: Қарлұқтар

Түркістан аймағында оғыздардың елтірі беретін қойларды көп өсіргенін айтқан ғалым. Ибн Хаукаль.

Хорезм шахы Мұхаммед Текеш 1217-1218 жылдарда теңге соқтырды: Отырарда.

Шөлдеп келе жатқанда қыпшақтар сиыр сүтінен жасалған қышқыл сусын бергенін, оны олар «айран» деп атайтынын жазған: В.Рубрук.

Ылғи да жеңіске жетуіне байланысты Сұлу қағанға берген арабтардың атауы. Сүзеген.

Ұлы Жібек жолының Шығысқа шығатын басты қақпасы. Жетісу.

Ұлы Жібек жолының маңызы. Халықаралық саудаға ықпал етті.

Ұлы Жібек жолы арқылы қатынас басталды. б.з.б.2 ғ

Жібек жолына «Ұлы» сөзінің қосылуының мәні. Кең байтақ Шығыс өлкелері мен батыс өлкелерін байланытырып жатуында.

Жібек жолының басы басталатын жер. Хуанхэ өзенінің аңғары.

Жібек жолының арқасында көп елге тарап, қазіргі кезге дейін жеткен: Қытай немесе болғар бұрыштары

Жібек сатуда Қытай мемлекетімен бәсекеге түскен ел. Соғды.

Жібек жолының Жапонияда жібек сататын орындар болуының дәлелі: Ондағы ғибадатханада соғды тіліндегі қолжазбаның сақталуы.

Жібек жолында валюта ретінде: Жібек жүрді.

Жібек жолының халықаралық қарым-қатынас жағынан жандана бастаған кезі. Б.з.д. ІІ ғасырдың ортасы

Жібек жолының солтүстік-шығыс бағытымен Монғолияға, Мөңке ханға барып қайтқан: Рубрук

Жібек жолының әлеуметтік-экономикалық жағынан әлсіреуіне, сауданың бәсеңдеуіне себеп: Монғол шапқыншылығы.